چنان كه گفت : وَالْقَمَرَ قَدَّرْناه مَنازِلَ . . . ( 1 ) ، عبد اللَّه عبّاس مشدّد خواند ( 2 ) ، عبد اللَّه عبّاس گفت : فصّلناه ، بعضى دگر گفتند : بيّنّاه . حسن گفت : فرّق اللَّه به بين الحقّ و الباطل . * ( لِتَقْرَأَه عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ ) * ، تا تو بر مردمان مىخوانى به تأنّى و نهادگى در بيست و سه سال . * ( وَنَزَّلْناه تَنْزِيلًا ) * ، و فرو فرستاديم آن را [ 150 - پ ] فرو فرستادنى .
* ( قُلْ آمِنُوا بِه أَوْ لا تُؤْمِنُوا ) * ، آنگه گفت : بگو اى محمّد اين كافران را كه : اگر شما ايمان آرى به اين قرآن يا نيارى ، * ( إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِه ) * ، آنان را كه علم دادند ايشان را پيش از اين و پيش از نزول قرآن ، و آن مؤمنان اهل كتابند ، چون عبد اللَّه سلام و اصحابش . * ( إِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ ) * ، چون اين قرآن بر ايشان خوانند ، به روى در آيند به سجده ( 3 ) ، بر سبيل تواضع و تذلَّل . عبد اللَّه عبّاس گفت : مراد به « اذقان » ، وجوه است ، رويها . و بعضى دگر گفتند : تخصيص « اذقان » ، براى آن كرد كه آن جاى محاسن بود و عزّت مردان ( 4 ) در او بود ، و آن را كه در كسى غاية تواضع كند ( 5 ) ، او را گويند : محاسن ( 6 ) پيش او در خاك مىمالد .
* ( وَيَقُولُونَ ) * ، مىگويند : * ( سُبْحانَ رَبِّنا ) * ، منزّه است خداى ما ، * ( إِنْ كانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا ) * ، و ( ان ) ، مخفّفه است از ثقيله ، و التّقدير : انّه كان وعد ربّنا لمفعولا . و « ها » ، ضمير شأن و كار باشد ، يعنى ، وعدههاى خداى تعالى كرده خواهد شد ، بدرستى .
* ( وَيَخِرُّونَ لِلأَذْقانِ يَبْكُونَ ) * ، و به روى در آيند و سجده كنند گريان و محلّ * ( يَبْكُونَ ) * ، نصب است بر حال * ( وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعاً ) * ، و بيفزايد ايشان را نزول قرآن خضوع و خشوع .
يكى از جملهء بزرگان گفت : هر كس كه او را علمى باشد كه آن علم او را به گريه نيارد علم او نافع نباشد او را . و اين آيت بخواند نظير اين آيت قوله تعالى : إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا ( 7 ) ، و نصب خشوعا بر تميز است بعد تمام الكلام ( 8 ) .
* ( قُلِ ادْعُوا اللَّه أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ ) * ، عبد اللَّه عبّاس گفت : رسول - عليه السّلام - شبى از
هامش
( 1 ) . سورهء يس ( 36 ) آيهء 39 .
( 2 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب گفت ، مل و گفت .
( 3 ) . آز : بر سجدهاى .
( 4 ) . مل : مراد ان .
( 5 ) . قم : نمايد .
( 6 ) . قم در .
( 7 ) . سورهء مريم ( 19 ) آيهء 58 .
( 8 ) . قم : العلامت .