شبها نماز مىكرد و در نماز مىگفت : يا رحمن يا رحيم ، مشركان گفتند : محمّد تا به اكنون يك خداى را مىخواند ، اكنون دو خداى را مىخواند ! « اللَّه » را و « رحمن » را . ما « رحمن » ، نشناسيم الَّا رحمن يمامه ( 1 ) را ، مسيلمهء كذّاب را خواستند .
خداى تعالى اين آيت فرستاد و گفت : بگو اى محمّد كه اين چه انكار است به آن كه من خداى به نام رحمن مىخوانم ؟ خداى را خواهى به نام اللَّه خوانى ، و خواهى به نام رحمن ( 2 ) . * ( أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَه الأَسْماءُ الْحُسْنى ) * . به هر نام كه خوانى او را ، او را نامها ( 3 ) نيكوست . اين قول ( 4 ) كه مشركان گفتند از ايشان ، دليل آن مىكند كه اعتقاد چنان داشتند كه : اسم و مسمّى يكى باشد ، و الَّا به اختلاف اسماء ، حوالت نكردندى با اختلاف مسمّى . * ( وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ ) * ، ميمون بن مهران گفت ، رسول - عليه السّلام - در اوّل شرع فرمودى نوشتن بسمك ( 5 ) اللَّهمّ ، بر عادت عرب در جاهليّت . چون بِسْمِ اللَّه الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ، فرود آمد بفرمود نوشتن : بِسْمِ اللَّه الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ، مشركان گفتند : « رحيم » شناسيم ، « رحمن » را نمىشناسيم . خداى اين آيت فرستاد .
ضحّاك گفت : سبب آن بود كه جهودانى كه ايمان آورده بودند ، گفتند : يا رسول اللَّه ! ما در قرآن ذكر « رحمن » كمتر مىيابيم و در تورات بسيار است ، خداى تعالى اين آيت فرستاد ، و قوله : * ( أَيًّا ما تَدْعُوا ) * ، « ما » زايده است ، چنان كه : اينما و متيما و اذما و حيثما ، و محلّ او جزم است . بايّا ، و علامة جزم سقوط نون است از تدعون ، براى آن كه خطاب با جماعت است ، و از پس « واو » « الف » بايد نوشتن ، تا فرق بود ميان « واو » جمع و ميان تدعو در خبر از واحد كه « واو » لام الفعل باشد ، و نصب « ايّا » بر مفعول تدعو است ، و « فاء » براى جزاى شرط ، فى قوله : * ( فَلَه الأَسْماءُ الْحُسْنى وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخافِتْ بِها ) * ، عبد الله عبّاس گفت : سبب نزول اين ( 6 ) ، آن بود كه رسول - عليه السّلام - چون نماز كردى ، به قراءت آواز برداشتى .
مشركان بر قرآن طعن زدند و دشنام دادند رسول را و منزل قرآن را . آنگه در آن ميانه صفير زدندى و دست بر دست زدندى و شعر خواندندى ، تا رسول را به غلط افگندندى .
هامش
( 1 ) . آج ، لب : تمامه .
( 2 ) . آط ، آب ، آج ، لب : خوانى ، آز : خوانيد .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها : نامهاى .
( 4 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : قولى .
( 5 ) . اساس : اسمك ، به قياس ، با قم ، تصحيح شد .
( 6 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب آيت .