عطف است بر صلات ، اى اقم قران ( 1 ) الفجر . و دگر بر اغرا ، اى ، عليك بصلاة الفجر ، اى الزمها و لا تقصّر ( 2 ) فيها ، * ( إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً ) * ، كه نماز بامداد نماز مشهود ( 3 ) است . يعنى فريشتگان شب و روز حاضر باشند به او براى ( 4 ) آن كه وقت نزول اينان باشد و صعود ايشان ( 5 ) . فريشتگان شب در آخر ديوان عملش بنويسند ، و فريشتگان روز در اوّل ديوان ، اگر به اوّل وقت كند . و ( 6 ) اين دليل است بر آن كه تغليس نماز بامداد مستحب است ، چنان كه مذهب ماست ، و در آيت دليل است بر آن كه وجوب نماز به اوّل وقت تعلَّق دارد ، چنان كه مذهب ماست و مذهب شافعى و بيشتر فقها خلافا لاهل العراق . و ابو سلمه روايت كرد از ابو هريره كه ، رسول - صلَّى اللَّه عليه و على آله ( 7 ) - گفت : نماز جماعت را تفضيل دادهاند بر نماز تنها به بيست و پنج نماز ، و نماز بامداد را فريشتگان شب و روز حاضر آيند ، اگر خواهى بخوانى : * ( إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً . ) * ، * ( وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ ) * ، « من » تبعيض راست از شب ، يعنى در بعضى از شب بيدار شو * ( بِه ) * ، باللَّيل . مفسّران گفتند : « تهجّد » بيدارى باشد پس از خواب ، يقال : هجد اذا نام و تهجّد اذا سهر ، و قال بعض اهل اللَّغة : تهجّد اذا نام و اذا سهر ، و هو من الاضداد .
يكى از جملهء انصاريان گفت : من با رسول - عليه السّلام - بودم در سفرى ، شب در آمد . گفتم ، بنگرم تا رسول نماز چگونه مىكند ، گفت : رسول - عليه السّلام - بخفت ، چون بيدار شد . سر سوى آسمان كرد و پنج ( 8 ) آيت از آخر آل عمران بخواند ( 9 ) . إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالأَرْضِ - الى قوله : إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ ( 10 ) . آنگه مسواك بر گرفت و كار بست ، آنگه قربهء آب برگرفت و وضوى نماز باز كرد و نماز كرد - ما شاء اللَّه ، آنگه بخفت ، آنگه برخاست ( 11 ) ، همچنان كرد كه اوّل كرده بود .
هامش
( 1 ) . آب ، آز : قراءت .
( 2 ) . آج ، لب : تقصير .
( 3 ) . اساس ، آج ، لب : مشهور . با توجه به معنى عبارت و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 4 ) . مل : تا وراى آن كه .
( 5 ) . آج ، لب باشد .
( 6 ) . قم او .
( 7 ) . قم ، آط ، آج ، لب : عليه السّلام ، آب ، آز : عليه الصّلوة و السّلام .
( 8 ) . اساس : چهار ، با توجه به نسخهء آب و اشارهء مجدّد نسخهء اساس در دو صفحه بعد ، تصحيح شد .
( 9 ) . مل : بر خواند .
( 10 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 190 تا 194 .
( 11 ) . مل : و پس برخاست ، آب ، لب : خواست .