جنساند : فريشتگان ( 1 ) و آدميان و جنّيان ، اگر پيغامبران را فضل بودى بر فريشتگان ( 2 ) ، نگفتى : * ( عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا ) * ، بل گفتى : على من خلقنا ، او على جميع من خلقنا ، و اين معتمد نيست براى آن كه حق تعالى در آيت اكرام و تفضيل ، جملهء بنى آدم گفت و ما نگفتيم همهء آدميان از فريشتگان بهترند و انّما ( 3 ) پيغامبران را - عليهم السّلام - گفتيم كه از فريشتگان بهترند . ديگر آن كه اگر تسليم كنيم كه براى آن على كثير گفت ، تا فريشتگان از او بدر شوند ، گوييم : در تفضيل ( 4 ) مراد آدميانى باشند كه نه پيغامبرانند و پيغامبران در ( 5 ) تفضيل بر فريشتگان مستثنىاند به ادلَّهء ديگر ، و جواب معتمد از اين آن است كه مراد به لفظ كثير ، عموم و جمله است چنان كه گويند :
كثيرا ما يفعل ( 6 ) فلان كذا ، و كثيرا ما يقول ، چون عادت او آن باشد كه آن گويد و آن كند ( 7 ) ، و الدّليل على هذا قوله تعالى : هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ ( 8 ) ، الى قوله : وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ ( 9 ) ، و مراد جمله شياطيناند و عكس هذا قولهم : انّ فلانا لقليل النظير ( 10 ) ، و قلّ ما رأيت مثله ، اى عديم النّظير ( 11 ) و ما رأيت مثله . كلبى گفت :
بنى آدم مفضّلند ( 12 ) بر هر چه خداى آفريد ، مگر بر طايفهء فريشتگان و آن جبريل و ميكايل و اسرافيل و عزريايل ( 13 ) است و جماعتى كرّوبيان ، و اين قول بر آن تأويل باشد كه مراد به * ( كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ ) * ، آدميانى باشند كه پيغامبران از آن ( 14 ) مستثنا باشند . زيد اسلم گفت در اين آيت كه : فريشتگان خداى را گفتند : بار خدايا ! تو آدميان را ( 15 ) در دنيا انواع نعمت دادى كه از آن مىخورند و تنعّم و تمتّع مىكنند ، ما را عوض آن در آخرت بده . خداى تعالى گفت : من فرزندان او را كه : خَلَقْتُ بِيَدَيَّ ( 16 ) ، تولَّاى خلق او به خودى خود كردم و راست نكنم با آنان كه ايشان را گفتم : « كن » ( 17 ) ببودند و اين قول آن كس باشد كه تفضيل پيغامبران گويد بر فريشتگان . جز كه اين
هامش
( 2 - 1 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : فرشتگان .
( 3 ) . مل : امّا .
( 4 ) . آط ، آب ، آج ، لب : در اين تفضيل بر فرشتگان .
( 5 ) . قم : به .
( 6 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : يعمل .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها هميشه .
( 8 ) . سورهء شعراء ( 26 ) آيهء 221 .
( 9 ) . سورهء شعراء ( 26 ) آيهء 223 .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم : النظر .
( 11 ) . مل : النظر .
( 12 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : متفضّلند .
( 13 ) . همهء نسخه بدلها : عزرائيل .
( 14 ) . همهء نسخه بدلها : ايشان .
( 15 ) . همهء نسخه بدلها : بنى آدم .
( 16 ) . سورهء ص ( 38 ) آيهء 75 .
( 17 ) . قم : بباشيد .