را تأويل بايد كردن تا مستقيم شود . چه ظاهر حديث مشوّش است . روايت كردند كه ابو هريره را پرسيدند از اين آيت ، گفت : المؤمن اكرم على اللَّه من الملائكة الَّذين عنده . مؤمن بر خداى گرامىتر است از فريشتگان كه نزديك اويند .
* ( يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ ) * ، ياد كن اى محمّد آن روز كه ما باز خوانيم هر مردمانى را به امامشان . زجّاج گفت : عامل در * ( يَوْمَ ) * هم آن است كه در يوم اوّل بود فى قوله : يَوْمَ يَدْعُوكُمْ . . . ( 1 ) ، و عامل آن جا اين است : فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ . . . ( 2 ) ، و گفتهاند : عامل در او * ( فَضَّلْناهُمْ ) * است ، براى آن كه فضل اين روز پديد آيد .
مفسّران خلاف كردند در آن كه مراد به امام چيست ، مجاهد و قتاده گفتند :
يعنى پيغامبرانشان ، و اين قول روايت كردهاند از ابو هريره از رسول - عليه السّلام . و ابو صالح و ابو نضره ( 3 ) و ضحّاك گفتند : بكتابهم الَّذي انزل عليهم ، به آن كتاب كه خداى بر ايشان فرستاده باشد . جهودان را به توريت و ترسايان را به انجيل و مسلمانان را به قرآن . حسن بصرى و ابو العاليه گفتند : باعمالهم ، به عملهاى ايشان كه كرده باشند و اين روايت عوفى است از عبد اللَّه عبّاس ، كه او گفت : اى بما عمل و املى فكتب عليه ، آنچه كرده باشند و املا كرده و فريشتگان بر او نوشته [ 139 - ر ] قتاده گفت : به نامهء عملشان ، و دليل اين تأويل قوله في سياق الاية : * ( فَمَنْ أُوتِيَ كِتابَه بِيَمِينِه ) * ، و نظيرها قوله : وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْناه فِي إِمامٍ مُبِينٍ ( 4 ) ، نامهء عمل را امام خواند . ابو هريره روايت كرد از رسول - عليه السّلام - كه او گفت : هر كه او مالى در سبيل خداى نفقه كند روز قيامت او را از بهشت ندا كنند كه اين عوض بهتر است تو را يا آن مال كه خرج كردى ؟ آنگه از هر درى از درهاى بهشت داعيان دعوت مىكنند اهل آن در را ، اهل نماز را از در نماز و اهل روزه را از در روزه و اهل جهاد را از در جهاد و اهل صدقه را از در صدقه . يكى از جملهء صحابه گفت : يا رسول اللَّه ! و كس ( 5 ) باشد كه او را از اين همه درها ندا كنند ؟ گفت : بلى ! و اميد است كه تو از آنانى . بعضى دگر گفتند : مراد به امام لوا است و عرب امام خواند لوا را براى آن كه لشكر به او اقتدا كنند . بعضى دگر گفتند : به مادرانشان باز خوانند ، و گفتند : در اين
هامش
( 2 - 1 ) . سورهء بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 52 و 51 .
( 3 ) . آب ، آز : ابو نصر . قم ، آط : ابو نصره .
( 4 ) . سورهء يس ( 36 ) آيهء 12 .
( 5 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : كسى .