لب او خندان نديد تا با پيش خداى شدن ( 1 ) . حق تعالى گفت : ما آن خواب كه با تو نموديم نكرديم الَّا براى فتنه و اختبار مردمان و اين معنى را شرح رفته است ، اند جاى در اين كتاب ، * ( وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ ) * ، نصب او بر عطف است بر رؤيا كه محلّ او نصب است بوقوع الفعل عليه . گفتند ، تقدير آن است كه : و الشّجرة الملعونة المذكورة فى القرآن . عبد اللَّه عبّاس و حسن و ابو مالك و سعيد جبير و ابرهيم و مجاهد و قتاده و ضحّاك و ابن زيد گفتند : [ 137 - ر ] درخت ( 2 ) زقّوم است كه خداى تعالى گفت : إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ ، طَعامُ الأَثِيمِ ( 3 ) ، و فتنه مردمان به او آن بود كه ، چون اين آيت آمد ابو جهل گفت : از دروغ محمّد يكى اين است كه ، مىگويد : در ميان آتش درختى خواهد بودن و آتش درخت سوزد ، چگونه در او درخت رويد ؟ عبد اللَّه بن الزّبعرى ( 4 ) گفت : كه زقّوم به لغت بربر ، كره ( 5 ) و خرما باشد . ابو جهل گفت : زقمينا ( 6 ) ، ما را زقّوم ده . برفت و كره ( 7 ) و خرما بياورد و در پيش ايشان نهاد ( 8 ) ، گفت : بخورى اين زقّوم كه اين ، آن است كه محمّد شما را ( 9 ) مىترساند ، و اللَّه كه ما زقّوم نمىشناسيم الَّا كره و خرما . خداى تعالى اين آيت فرستاد . إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ ، طَعامُ الأَثِيمِ ( 10 ) ، و در سورة و الصّافّات وصفش كرد ، إِنَّها شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ ( 11 ) . و باقر - عليه السّلام - گفت : درخت ملعون ، بنو اميّه ( 12 ) اند ، * ( وَنُخَوِّفُهُمْ ) * ، ما مىترسانيم ايشان را به آنچه بر ايشان مىخوانيم از هلاك امّت سلف . * ( فَما يَزِيدُهُمْ ) * ، آن تخويف ما ايشان را نمىفزايد مگر طغيانى و عصيانى بزرگ و طغيان مجاوزة الحدّ باشد . * ( وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ ) * ، و ياد كن اى محمّد چون ما گفتيم فرشتگان را كه سجده كنى آدم را ، سجده كردند مگر ابليس كه او گفت : من سجده كنم كسى را كه تو او را از گل آفريدهاى ؟ و قصّهء آدم و ابليس و ترك او سجدهء آدم را و آن كه ابليس از جمله فرشتگان بود يا نبود و استثنا متّصل است يا منقطع ، رفته است در سورة البقره ، وجهى ندارد باز گفتن .
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم : شد ، مل : رفتى .
( 2 ) . مل درخت .
( 3 ) . سورهء دخان ( 44 ) آيهء 43 و 44 .
( 4 ) . آج ، لب : عبد اللَّه عبّاس ، مل : عبد اللَّه بن الرّعيدى .
( 7 - 5 ) . آط ، آب ، آز ، لب : زبده ، آج : زبد .
( 6 ) . مل : زقّمنا .
( 8 ) . مل ، آج ، لب : بنهاد .
( 9 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب به اين .
( 10 ) . سورهء دخان ( 44 ) آيهء 43 و 44 .
( 11 ) . سورهء صافّات ( 37 ) آيهء 64 .
( 12 ) . مل ، بنى اميهاند .