قوله : * ( وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً ) * ، و ما داديم قوم صالح را ناقه كه خواستند ظاهر و روشن ، گفتند : * ( مُبْصِرَةً ) * ( 1 ) ، اى مضيئة ( 2 ) بيّنة ، كقوله : وَالنَّهارَ مُبْصِراً . . . ( 3 ) اى ، مضيئا .
و قيل : * ( مُبْصِرَةً ) * ، اى مبصّرة ، به بصيرت رساننده آن را كه در او نظر كنند . و گفتند :
* ( مُبْصِرَةً ) * ، اى ذات ابصار على وجه النّسبه ، كقولهم : امرأة حايض و طاهر و طامث و طالق ، اى ذات هذه الامور ، و معنى هم آن باشد كه مبصرة .
و زجّاج روايت كرد كه در شاذّ خواندند : مبصرة ، على وزن مفعلة ، به معنى مفعوله ، اى ، يبصرها النّاس و يتحقّقها . فرّاء گفت : مبصرة ، اى موضع ابصار و استدلال
كقوله - عليه السّلام : الولد مبخلة مجبنة ، قال : و الكفر مخبثة لنفس المنعّم .
* ( فَظَلَمُوا بِها ) * ، ظلم كردند ، يعنى كفر آوردند به آن . اين ظلم به معنى كفر است به قرينهء [ با ] ( 4 ) ، لأنّه لا يقال ظلمت به انّما يقال ظلمته . كفر آوردند به او و او را پى بكردند ( 5 ) ، * ( وَما نُرْسِلُ بِالآياتِ ) * ، و ما آيات و دلالات نفرستيم ( 6 ) الَّا بر وجه تخويف و انذار و ترسانيدن ، تا بترسند و ايمان آرند . قتاده گفت : خداى تعالى بندگان را مىترساند به آنچه خواهد از آيات تا باشد كه انديشه كنند و با درگاه او شوند . و در خبر است كه در كوفه زلزلهاى ببود ، و عبد اللَّه مسعود آن جا بود ، گفت : اى بندگان خداى ! انّ اللَّه يستعتبكم فاعتبوه . خداى تعالى توبه بر شما عرض مىكرد توبه كنى و شما را با رضاى خود مىخواند ، او را به توبه و طاعت خشنود كنى .
* ( وَإِذْ قُلْنا لَكَ ) * ، ياد كن اى محمّد ! چون گفتيم كه : خداى تو محيط است به مردمان . در او دو قول گفتند : يكى آن كه علم او محيط است به احوال بندگان ، داند كه هر كس چه كند و چه گويد ، و مستحقّ چه باشد ، و يكى آن كه خلقان در قبضهء قدرت اويند ، از مشيّت او برون نتوانند شدن ( 7 ) ، كقوله : وَاللَّه مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ ( 8 ) ، يعنى از ايشان انديشه مدار و آنچه تو را گفتهاند برسان ، * ( وَما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ ) * ، و ما نكرديم آن خواب كه با تو نموديم ، الَّا فتنه و امتحان و آزمايش .
هامش
( 1 ) . قم ، آط ، آب : مبصرا .
( 2 ) . قم : مضيّا ، آط ، آب ، آز : مضيّئة .
( 3 ) . سورهء يونس ( 10 ) آيهء 67 و سورهء نمل ( 27 ) آيهء 86 و سورهء مؤمن ( 40 ) آيهء 61 .
( 4 ) . قم : بها .
( 5 ) . قم : واو با ابى كردند .
( 6 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب الَّا تخويفا .
( 7 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : بيرون نتوانند شد .
( 8 ) . سورهء بروج ( 85 ) آيهء 20 .