جنس ملاحم و آن در خطبهاى ( 1 ) كرد - و اين آيت از او پرسيدند - او خبر داد كه : هر شهرى از شهرها به چه هلاك شود كافران را بر سبيل عقوبت باشد و مؤمنان را بر سبيل امتحان ، اين قول مقاتل است . عبد اللَّه مسعود گفت : در هر شهرى كه زنا و ربا در او ظاهر شود ، خداى تعالى دستورى دهد در هلاك آن شهر . آنگه بيان كرد كه آن لا محال خواهد بودن ، و آن در لوح محفوظ نوشته است .
قوله : * ( وَما مَنَعَنا ) * ، گفت : منع نكرد ما را از آن كه آيات و معجزات و دلالات فرستيم ، الَّا آن كه اوّلينان آن را تكذيب كردند . عبد اللَّه عبّاس گفت : سبب نزول آيت آن بود كه اهل مكّه ، رسول را - عليه السّلام - گفتند : اگر تو پيغامبرى [ 135 - پ ] كوه صفا براى ما با زر كن ( 2 ) . خداى تعالى گفت : از اين مانعى نيست الَّا آن كه مانند اين اقتراح اوّلينان كردند ، و چون بداديم تكذيب كردند . و اگر اين كه ملتمس شماست بدهيم ( 3 ) ، هم اين كنى . آنگه حكمت اقتضاى آن كند كه شما را پس از آن مهلت ندهم و تعجيل عقوبت كنم ، چنان كه با امّت سلف كردم ، و اين قول قتاده و ابن جريح است . و « منع » ، وجود چيزى باشد كه با او فعل در وجود نيايد از آن كه بر او قادر باشد ، و اين در حق خداى تعالى مجاز ( 4 ) بود . و معنى آن باشد كه ما آيات براى آن نفرستاديم تا اينان تكذيب نكنند - چنان كه اوّلينان كردند - و قوله : * ( أَنْ نُرْسِلَ ) * ، محلّ او نصب است بوقوع المنع عليه . و قوله : * ( أَنْ كَذَّبَ ) * ، محل او رفع است باسناد المنع اليه ، و تقدير آن است كه : و ما منعنا ارسال الايات الا تكذيب الاوّلين ، و بعضى اهل معانى گفتند : « الَّا » زيادت است و معنى آن كه : و ما منعنا ارسال الايات تكذيب الاوّلين ، و معنى بر عكس معنى اوّل باشد . و گفتند : « الَّا » به معنى « واو » است ، كقوله : لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ . . . ( 5 ) معناه : و الَّذين ظلموا ، و معنى آن باشد كه : ما منعنا ارسال الايات شىء مع ان كذّب ضيبها الاوّلون . و اين هر دو قول تعسّف ( 6 ) است و حاجت نيست در ظاهر آيت به اين تكلَّف ( 7 ) ، چه آيت بر ظاهر خود نيك است ، و مانعى نيست از حمل ( 8 ) او بر ظاهر خود .
هامش
( 1 ) . آب ياد .
( 2 ) . مل : براى ما زر كن .
( 3 ) . آط ، آج ، لب : بدهم ، آب : بديديم .
( 4 ) . مل : محال .
( 5 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 150 .
( 6 ) . آط ، آج ، لب : متعسّف .
( 7 ) . مل : تكليف .
( 8 ) . اساس : جمله ، به قياس نسخهء قم ، تصحيح شد .