ايشان را به تو هدايتى نيست و راهى راست ، و تو را نمىتوانند شناخت ، از آن كه نظر نمىكنند در احوال و معجزات تو . پس براى آن كه سخت دورند از شناخت تو ، پندارى نمىتوانند . و قيل ، فضلَّوا فيك ، در تو گمراه شدند . يعنى به تو ايمان ( 1 ) نياوردند تا براى تو در ضلال افتادند .
* ( وَقالُوا أَ إِذا كُنَّا عِظاماً ) * ، گفتند : اين كافران . * ( أَ إِذا ) * همزه استفهام راست كه آنگه كه ما استخان ( 2 ) شويم و پوسيده گرديم و رفات هر چيزى بود كه از چيزى بريزد ( 3 ) ، و مثله : الحطام و الرضاض ( 4 ) . عبد اللَّه عبّاس گفت : مراد گرد است . مجاهد گفت : مراد خاك است . * ( أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً ) * ، ما را پس از اين برانگيزند خلقى نو ؟ و اين سخنى است كه ايشان گفتند به تعجّب و استبعاد بعث و نشور . * ( قُلْ ) * ، بگو اى محمّد : * ( كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً ) * ، كه شما سنگ شوى يا آهن بشدّت و صلابت . يا خلقى كه در دل شما بزرگ آيد ، در آن خلاف كردند ، بعضى گفتند :
مراد كوه است ، و بيشتر مفسّران گفتند : مراد مرگ است . مجاهد گفت : مراد آسمان و زمين است . و معنى آن كه اگر شما از روى مثل چيزى ( 5 ) شوى كه از آن سختتر و عظيمتر نباشد از اين چيزها كه من شما را بميرانم و زنده كنم و اگر به مثل مرگ شوى كه شما را مرگ بچشانم و بميرانم . عبد اللَّه عبّاس گفت و سعيد جبير ، كافران رسول را گفتند : أ رأيت لو كنّا الموت : چه گوى اگر ما مرگ ( 6 ) باشيم ما را كه بميراند ؟ خداى تعالى گفت : از مرگ بزرگتر چيزى نيست در دل شما ، اگر شما خود مرگ باشى كه همه ( 7 ) بميرى و باز زنده شوى . * ( فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا ) * ، ايشان گويند : ما را كه زنده خواهد كردن ( 8 ) ؟ بگوى : آن خداى كه اوّل بار شما را بيافريد . * ( فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُؤُسَهُمْ ) * ، ايشان سر بجنبانند بر سبيل استهزا ، يقال : انغض ( 9 ) راسه اذا حرّكه مستهزئا به و نغضت سنّه اذا تحرّكت و انقطعت من اصله ( 10 ) ، قال الشاعر :
و نغضت من هرم اسنانها
هامش
( 1 ) . قم ، مل ، آز ، آج ، لب : روى به تو نياوردند .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : استخوان .
( 3 ) . مل : بيوفتد .
( 4 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : الرصاص .
( 5 ) . آط ، آب ، آز : مرگ .
( 6 ) . آط ، آج ، لب : موت .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : هم .
( 8 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : كرد .
( 9 ) . آج ، لب : نغفض .
( 10 ) . قم : اصلها .