سرعت بعث و رجوع ( 1 ) ببينند ، گمان برند كه مقام ايشان در گور اندك بوده است ، چنان كه حق تعالى گفت : إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً ( 2 ) ، و إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً ( 3 ) . و وجه دوّم : آن كه مراد تقريب حال است ، چنان كه گفتند . حسن بصرى گفت : كانّك بالدّنيا لم تكن و بالاخرة لم تزل . و چنان كه شاعر گفت :
شباب كان لم يكن
و شيب كان لم يزل
قتاده گفت : اين حديث بر وجه احتقار حيات دنيا گويند . حسن گفت : مراد آن است كه گويند : مقام در دنيا به اضافت با مقام در ( 4 ) آخرت - لا الى اخر - اندك است .
* ( وَقُلْ لِعِبادِي ) * ، خطاب كرد با رسول و گفت : بگو اى محمّد اين بندگان مرا ( 5 ) :
تا چيزى گويند كه نكوتر ( 6 ) باشد ، يعنى آن فرمايند كه خداى فرمود ، و از آن نهى كنند كه خداى نهى كرد . قولى دگر ( 7 ) آن است كه خطاب با يكديگر ( 8 ) بر نكو ( 9 ) تر وجهى كنند ، كقولهم : رحمك اللَّه و عافاك ( 10 ) اللَّه و غفر اللَّه لك ، و مانند اين و نبايد تا ( 11 ) متابعت شيطان كنند ، كه شيطان ميان شما تباهى كند و فساد ، آنگه از او ( 12 ) دشمنى آغازد ، چنان كه گفت : إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ - الاية ( 13 ) ، كه شيطان هميشه آدمى را دشمنى ظاهر بوده است ، قديما و حديثا ، از عهد آدم و تا به دامن قيامت .
آنگه گفت : * ( رَبُّكُمْ أَعْلَمُ ) * ، احوال شما و مصالح شما خداى بهتر داند ، اگر خواهد بر شما رحمت كند ، و اگر خواهد عذاب كند شما را . اگر رحمت كند تفضّل ( 14 ) و كرم كند ، و اگر عذاب كند به عدل كند . و او عالم است به تفاصيل ( 15 ) اعمال شما و مقادير استحقاق شما ، آنگه خطاب كرد با رسول ، گفت : ما نفرستاديم تو را تا و كيل ايشان باشى و موكّل بر ايشان و ايشان را به قهر و جبر منع كنى از كفر و معاصى
هامش
( 1 ) . قم : نشور .
( 3 - 2 ) . سورهء طه ( 20 ) آيات 103 و 104 .
( 4 ) . آط ، آج ، لب : به .
( 5 ) . قم : را .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم : نيكو .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : ديگر .
( 8 ) . آط ، يكديگر .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : نيكو .
( 10 ) . آج ، لب : عافك .
( 11 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : كه .
( 12 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : انگيزد و .
( 13 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيه 91 .
( 14 ) . همهء نسخه بدلها : به فضل .
( 15 ) . آج ، لب : تفاضيل .