و چيزى بر خداى روا ( 1 ) مىدارى كه بر او روا نيست .
* ( وَلَقَدْ صَرَّفْنا ) * ، حمزه و كسائى به تخفيف خوانند در همهء قرآن من الصّرف ، از ثلاثى مجرّد . و باقى قرّاء به تشديد عين الفعل من التّصريف ، و اين براى تكليف ( 2 ) فعل باشد . * ( لِيَذَّكَّرُوا ) * ، اى ليتذكّروا ، آنگه « تا » را در « ذال » ادغام كردند . و بصريان گفتند : اوّل قلب كردند « تا » را با « ذال » ، [ 132 - ر ] آنگه در ذال ادغام كردند . حق تعالى گفت : ما در قرآن از هر گونهاى مثلى زديم و بگردانيديم و بيان كرديم تا مكلَّفان تأمّل و تدبّر كنند . و « لام » ، غرض راست . و در معنى او ، دو قول گفتند :
يكى آن كه ما اين قرآن را يك نوع نكرديم ، بل انواع از وعد و وعيد و ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه و امر و نهى ، كتصريف الافعال ماضيا و حالا و مستقبلا و فاعلا و مفعولا و امرا و نهيا ، و كتصريف الرّياح شمالا و جنوبا و صباء و دبورا . قول دوم آن كه : به يك بار فرو نفرستاد بل نجما بعد نجم ، چنان كه گفت : وَقُرْآناً فَرَقْناه - الآيه ( 3 ) ، و در آيه ( 4 ) دليل است بر بطلان قول مجبّران ، كه گفتند : خداى تعالى از كافران كفر مىخواهد ، و خداى تعالى گفت : من از ايشان تأمّل و تدبّر مىخواهم .
آنگه گفت : * ( وَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُوراً ) * ، و نمىفزايد اين قرآن يا تصريف امثال در او ايشان را ، مگر نفور و رميدن ، يعنى ايشان نمىفزايند عند نزول قرآن و تصريف امثال در او الَّا نفار و رميدن ، چنان كه بيان كرديم در سورة التّوبه ، فى قوله : وَإِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْه هذِه إِيماناً - الآيات ( 5 ) .
* ( قُلْ لَوْ كانَ مَعَه آلِهَةٌ ) * ، آنگه گفت : بگو اى محمّد كه : اگر با خداى خدايانى بودندى ، چنان كه شما گفتى ، : * ( لَابْتَغَوْا ) * ، پس آنگه طلب كردندى به خداوند عرش راهى ، و اين معنى دليل ممانعت است ، و مثله قوله : لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّه لَفَسَدَتا . . . ( 6 ) ، و اين هم دليل ممانعت است . آنگه در معنى او دو قول گفتند : يكى آن كه ، * ( لَابْتَغَوْا ) * ، اى طلبوا اليه و الى قربه و الدّنوّ منه سبيلا ، ايشان طلب آن كردندى كه راه آن جستندى كه به خداى رسند و به او نزديك شوند از آن كه راغب باشند به اين معنى از عظمت و جلالت خداى بنزديك ايشان . و اين قول قتاده و زجّاج است . و
هامش
( 1 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : فرا .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : تكثير .
( 3 ) . سورهء بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 106 .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : آيت .
( 5 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 124 .
( 6 ) . سورهء انبياء ( 21 ) آيهء 22 .