سر صلاح شوى ، خداى بيامرزد شما را كه ( 1 ) آمرزندهء توبه كاران است . و فايدهء « كان » ، آن است كه گفتيم چند جاى ، كه معنى آن است كه : لم يزل كذلك .
سعيد جبير گفت : آيت در حقّ كسانى است كه از ايشان در حقّ مادر و پدر هفوتى باشد و غرض ايشان خير بود و اگر ( 2 ) ايشان كاره باشند آن را خداى تعالى بيامرزد آن ( 3 ) . و مفسّران در معنى « اوّاب » ، خلاف كردند : سعيد مسيّب گفت : آن بود كه گناه كند پس توبه كند ، پس گناه كند پس توبه كند . سعيد جبير گفت : اوّاب ، رجّاع باشد ، يعنى كثير الرّجوع . مجاهد گفت : آنان باشند كه گناه خود ياد كنند در خلوت استغفار كنند از آن . عمرو بن دينار گفت : آن باشد كه چون جايى بنشيند در آن مجلس حديثها رود و گفتاگوى ( 4 ) ، چون بر خواهد خاستن ( 5 ) ، گويد : بار خدايا بيامرز ما را از آنچه در اين مجلس گفتيم و كرديم . و اوّاب ، فعّال باشد من اب ( 6 ) اذا رجع ، قال عبيد بن الابرص :
و كلّ ذى غيبة يؤوب
و غائب الموت لا يؤوب
عمرو بن شرحبيل گفت : تسبيح كنندگان باشند ، و اين روايت سعيد جبير است از عبد اللَّه عبّاس ، گفت : دليلش قوله تعالى : يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَه . . . ( 7 ) اى سبّحى .
والبى گفت از عبد اللَّه عبّاس ( 8 ) : مطيعان و محسنان باشند . قتاده گفت : نماز كنان باشند ، بيانش آن كه از امير المؤمنين - عليه السّلام - روايت كردند كه : مردى بنزديك رسول آمد ، گفت : يا رسول اللَّه ! گناهى كردم ( 9 ) و نمىدانم كه از آن گناه چگونه توبه كنم ؟ و بر آن پشيمانم . گفت ( 10 ) : تا آن گناه كردى نماز كردى هيچ ؟ گفت : بلى ! گفت : نماز توبه باشد از گناه : چه او رجوع است با درگاه خداى تعالى . محمّد بن المنكدر گفت : آنان باشند كه نماز نافله كنند ، ميان نماز شام و خفتن .
روايتى دگر ( 11 ) از سعيد جبير آن است كه گفت : « اوّاب » كثير الدّعاء باشد ، قوله :
* ( وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّه ) * ، گفت : بدهى هر خويشى را حقّش ، مراد صلت رحم است و برّ
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها او .
( 2 ) . قم ، آط ، آب ، آج ، لب چه .
( 3 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب را .
( 4 ) . مل : گفتگوى ، لب : گفتاگويى .
( 5 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : خواست .
( 6 ) . آط ، آج ، لب : الاوب .
( 7 ) . سورهء سبأ ( 34 ) آيهء 10 .
( 8 ) . قم كه .
( 9 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : كردهام .
( 10 ) . قم : رسول گفت - صلَّى اللَّه عليه و آله .
( 11 ) . قم ، مل : ديگر .