و او را نهوضى نباشد بچگان او او را زقّه كنند بمانند آن كه مادر و پدر ايشان را زقّه كرده باشند ، و مثله قوله : تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا . . . ( 1 ) سخن در گاهواره ( 2 ) عجب است و معجز ، امّا ( 3 ) حال كهولت ( 4 ) همه كس سخن گويد ، گوييم : فايدهء اين آن است كه او را بماند تا كهل شود و با مردمان سخن گويد و دعوت كند ايشان را و مانند ( 5 ) آيت ما در معنى قوله تعالى : وَالأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّه ( 6 ) . اگر گويند بر قول آن كس كه گفت و آن قول بيشتر مفسّران است كه قضى به معنى امر است ، امر امر نشود الَّا به ارادت آمر مأمور به را و ارادت به نفى تعلَّق ندارد ، جواب آن است كه گوييم ، معنى آن است كه : خداى نهى كرد از آن كه جز او را پرستند و كاره است آن را ، پس امر به معنى نهى باشد و ارادت به معنى كراهت . اگر گويند : با بچه تعلَّق دارد فى قوله : * ( وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً ) * ، گوييم : روا بود كه به امر تعلَّق دارد ، يقال : امرته كذا و بكذا . و گفتند : به تقدير اوصى است ، يعنى ، * ( وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاه ) * و اوصى احسانا بالوالدين ، قوله : * ( وَلا تَنْهَرْهُما ) * ، اى و لا تزجرهما ، زجر مكن ايشان را و باز مزن ايشان را ، يعنى سخن درشت مگو ايشان را و بانگ بر ايشان مزن ، * ( وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً ) * ، و ايشان را سخنى نيكو ، كريم ، شريف گوى ، كه ايشان را به آن اكرام كنى .
* ( وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ ) * ، و فرو نه براى ايشان بال مذلَّت از روى رحمت و اين از استعارتى لطيف است ، يعنى تواضع كن با ايشان ، غايت تواضع . و سعيد جبير خواند : جناح الذّل ، و هما لغتان : و قيل : الذّلّ مصدر الذّلول ، و الذّلّ مصدر الذّليل ، يقال : دابّة ذلول بيّن الذّل و رجل ذليل بيّن الذّلّ و المذلَّة . * ( وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً ) * ، و بگو كه : بار خدايا بر ايشان رحمت كن چنان كه مرا بپروردند و من كوچك بودم . بعضى مفسّران گفتند : آيت منسوخ است بقوله : ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كانُوا أُولِي قُرْبى . . . ( 7 ) و درست آن است كه آن آيت ناسخ اين نيست و انّما مخصّص اين است .
هامش
( 1 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 110 .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : گهواره .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها در .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم عجب نيست .
( 5 ) . آب ، مل ، آز اين .
( 6 ) . سورهء انفطار ( 82 ) آيهء 19 .
( 7 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 113 .