محلّ آن مع الفعل ، اى نفى عبادة غير اللَّه و احسانا بالوالدين امّا يبلغانّ ( 1 ) : و التّقدير : ان ما ( 2 ) ، ان ، حرف شرط است و « ما » زيادت . حمزه و كسائى و خلف خواندند : يبلغان به « الف » تثنيه و كسر « نون » ، و باقى قرّاء خواندند : * ( يَبْلُغَنَّ ) * ، بر وحدان بى « الف » به « نون » تأكيد مشدّد . بر اين قراءت * ( أَحَدُهُما ) * ، مرفوع است بر فاعليّت . و بر قراءت اوّل بدل باشد از الف تثنيه ، و مثله قوله : وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا . . . ( 3 ) ، و آن ( 4 ) بدل بعض باشد از كلّ براى آن كه يبلغانّ تثنيه بود ، و احدهما ، يكى و يكى از دو بعضى باشد ، و مثاله قولهم : جاءنى القوم اشرافهم . و روا بود كه مرفوع باشد احدهما به فعلى محذوف كه يبلغان بر او دليل كند ، و التّقدير : يبلغ احدهما او كلاهما ، و شايد كه مرفوع بود على السّؤال و الجواب ، كانّه لمّا قال امّا يبلغانّ عندك الكبر فسأل ( 5 ) سائل و قال ( 6 ) من ذلك قال احدهما او كلاهما و على هذا يحمل ، ايضا قوله : . . . وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا . . . ( 7 ) ، و مراد به « كبر » شيخوخت ( 8 ) است ، گفت : اگر مادر و پدرت يا يكى از ايشان به پيرى رسند و تو بر جاى باشى و ايشان پيش تو و بنزديك تو پير شوند ، * ( فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ ) * ، ايشان را افّ مگو ( 9 ) . و ابن كثير و ابن عامر و يعقوب خواندند : افّ به فتح « فا » بىتنوين ، و اهل مدينه و حفص خواندند : افّ به كسر « فا » با ( 10 ) تنوين ، و باقى قرّا به كسر « فا » بىتنوين افّ . و در سورت الاحقاف هم چونين ( 11 ) خلاف بر اين گونه است . و در « افّ » ، هفت لغت است : اف » و « اف » ( 12 ) و « افّ » ( 13 ) و « افّا » ( 14 ) و « افّ » ( 15 ) و « افّ » و « افّى » با ماله ( 16 ) . و ابن الانبارىّ لغتى ديگر در ( 17 ) افزد و آن « اف » است به سكون ، « فا » ، و اصل اين كلمت آن است كه در جاى مصدر استعمال كنند ، يقال : افّا له و تفّا ( 18 ) و افّة و تفّة ، اى دفرا و نتنا ، چون به اسم
هامش
( 1 ) . كذا در اساس و قم ، ديگر نسخه بدلها : يبلغنّ .
( 2 ) . آب ، آز : امّا .
( 7 - 3 ) . سورهء انبياء ( 21 ) آيهء 3 .
( 4 ) . قم : ان ، بقيهء نسخه بدلها : اين .
( 5 ) . آج ، لب : فيقال .
( 6 ) . آج ، لب : قائل .
( 8 ) . مل : شيخوخيه ، آز : شيخوخه .
( 9 ) . قم ، آط ، آب ، آز : مگوى .
( 10 ) . آط ، آب ، آز ، آج : و .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها : همچنين .
( 12 ) . آز ، آب : افّ .
( 13 ) . آب ، آز : اف ، مل ، آج : افّا .
( 14 ) . آب ، آز : افّ ، مل : افّ .
( 15 ) . آب ، آز : افّا ، مل ، لب : افّ .
( 16 ) . قم : امالت .
( 17 ) . آب ، آز : در او .
( 18 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : افّة له .