وَ مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيا نُؤْتِه مِنْها وَما لَه فِي الآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ ( 1 ) .
* ( ثُمَّ جَعَلْنا لَه جَهَنَّمَ ) * ، آنگه دوزخ ( 2 ) به جاى ( 3 ) و بازگشت نصيب او كنيم .
* ( يَصْلاها ) * ، تا ملازم شود با آن ، * ( مَذْمُوماً ) * ، نكوهيده ، * ( مَدْحُوراً ) * ، رانده و خوار كرده ، يقال :
ذمته و ذأمته و ذممته فهو مذيم و مذؤوم و مذموم ، و الدّحر ، اللَّعن ( 4 ) و الطَّرد و التّبعيد ، ايشان را از رحمت خدا دور كرديم ( 5 ) . و نصب هر دو بر حال باشد از فاعل .
* ( وَمَنْ أَرادَ الآخِرَةَ ) * ، و هر كه او آخرت خواهد و سراى باز پسين . * ( وَسَعى لَها سَعْيَها ) * ، و سعى آن سراى كند از ايمان و عمل صالح ، * ( فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً ) * ، سعى ايشان مشكور باشد و عمل مقبول ( 6 ) و به موقع جزا و ثواب افتاده . قتاده گفت : ايشان را به محلّ مشكور فرود آرند ( 7 ) در حسن جزا ، و ذكر شكر مجاز است ، چنان كه ذكر قرض مجاز است ، فى قوله : مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّه قَرْضاً حَسَناً . . . ( 8 ) ، و روا بود كه شكر ، به معنى حمد باشد تا محمول بود بر حقيقت ، يعنى سعيشان محمود و مرضىّ باشد .
قوله : * ( كُلًّا نُمِدُّ ) * نصب * ( كُلًّا ) * بر * ( نُمِدُّ ) * ( 9 ) است مفعول به ، همه را مدد دهيم * ( هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ ) * ، اينان را و ايشان را ، يعنى مريدان ( 10 ) دنيا را و مريدان ( 11 ) آخرت را از عطاى ما ، يعنى هر كس را آنچه خواهد بدهيم به حسب مصلحت ، و * ( مِنْ ) * تبيين راست . * ( وَما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً ) * ، « ما » ، نفى است و عطاى خداى تو ممنوع نباشد ، يعنى روزى او از كافر و مؤمن و برّ و فاجر ، و قوله : * ( هؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ ) * بدل كل است و محلّ او نصب است على البدل .
* ( انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ ) * ، آنگه گفت : بنگر [ كه چگونه تفضيل داديم بهرى را بر بهرى در روزى و عطاى دنيا * ( وَلَلآخِرَةُ ) * ، و « لام » ، جواب قسمى محذوف است و آخرت بزرگتر است به درجات و پايها و نصب او بر تميز است ، * ( وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا ) * يعنى على الدّنيا ، و تفضيل او بر دنيا بيشتر است از آن كه علم شما به
هامش
( 1 ) . سورهء شورى ( 42 ) آيهء 20 .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها را .
( 3 ) . آب ، آز : جاى ، مل : مقام .
( 4 ) . قم : و اللَّعن .
( 5 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : خود دور كنيم .
( 6 ) . مل : مقبوله .
( 8 - 7 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 245 .
( 9 ) . قم : تميز .
( 11 - 10 ) . قم ، مل : فرزندان .