باشد به اين فسق كه در آيت هست ، اين آن است كه از آن مىگريزى شما ، براى آن مؤدّى است با آن كه خداى تعالى [ 127 - ر ] مريد بود اهلاك نا مستحق را و جواب از اين آن است كه گوييم : اين ارادت تعلق ندارد الَّا باهلاكى مستحق به معاصى متقدّم و آنچه وجه حسن تعليق اين ارادت است به امر مذكور در آيت فى قوله : إِذا أَرَدْنا . . . امرنا ، آن است كه در تكرار امر به طاعت اعذار و انذار است و تنبيه و اقامت حجّت بر فاسقان تا چون عصيان كنند پس از تكرار امر مستحقّ وعيد و اهلاك باشند ، فكانّه تعالى ، قال : وَإِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً ، بما استحقّوا من الهلاك بما فعلوه من الكفر و العصيان امرناهم مرّة بعد اخرى و كرّرنا عليهم الامر اعذارا لهم و انذارا و ايجابا للحجّة عليهم . و جواب دوّم در تاويل آيت آن است كه :
أَمَرْنا مُتْرَفِيها از صفت قريه باشد ، و جواب « اذا » نبود ، فكانّه قال : إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً ، من صفتها انّا أَمَرْنا مُتْرَفِيها بالطَّاعة فَفَسَقُوا فِيها و بر اين جواب ، « اذا » ، را جوابى نبود ظاهر در آيت ، براى آن كه در كلام دلالت است بر حذف او ، و نظير اين آيت فى حذف جواب « اذا » قوله : حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِينَ ( 1 ) - الايات . و جوابى نيست « اذا » ، را در طول اين كلام براى آن كه او مستغنى است ( 2 ) ، و مثله قول الهذلىّ :
حتّى اذا سلكوهم فى قتائدة
شلَّا كما تطرد ( 3 ) الجمّالة الشّردا
و جواب « اذا » ، نيامد در اين كلام براى آن كه بيت آخر قصيده است . و وجه سهام ( 4 ) در جواب آيت آن است كه ذكر ارادت در آيت مجاز و اتّساع است و اين عبارت باشد از آن كه معلوم بود از حال قوم و مآل كار ايشان . و تفسير ( 5 ) آيت چنين باشد كه : چون ما شهرى را هلاك خواهيم كردن ، و مثله قوله : جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ . . . ( 6 ) ، ديوارى كه بخواست افتادن . و مثله : اذا اراد التّاجر ان يفتقر اتته ( 7 ) النّوائب من كلّ وجه ( 8 ) . چون بازرگان ( 9 ) زيان خواهد كردن ، و اين آن ارادت است كه آن را بر « كاد » تفسير مىكنند ، يعنى إذا كدنا ان نهلك قرية ، و معنى آن كه : اذا قرب
هامش
( 1 ) . سورهء زمر ( 39 ) آيهء 73 .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : از او مستغنىاند .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : يطرد .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها بجز مل : سيم ، مل : سيوم .
( 5 ) . مل اين .
( 6 ) . سورهء كهف ( 18 ) آيهء 77 .
( 7 ) . قم : اتيه .
( 8 ) . آج ، لب : وجهه .
( 9 ) . قم : بازارگان .