عرب [ بساط ] ( 1 ) خود را حصير خوانند ( 2 ) .
* ( إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ ) * ، گفت : اين قرآن هدايت كند و راه نمايد و لطفل باشد به طريقتى و ملَّتى كه آن راستتر ( 3 ) است و مستقيمتر ( 4 ) ، * ( وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ ) * ، و مژده ( 5 ) دهد مؤمنان را كه عمل صالح [ كنند به آن كه ايشان را مزدى بزرگ و ثوابى عظيم بود بر عمل صالح كه ] ( 6 ) كرده باشند ( 7 ) .
* ( وَأَنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً ) * ، و نيز خبر مىدهد كه :
آنان را كه به قيامت ايمان ندارند ما نهادهايم و بجارده ( 8 ) براى ايشان عذابى سخت دردناك .
* ( وَيَدْعُ الإِنْسانُ بِالشَّرِّ ) * ، و دعا مىكند آدمى دعاى بد ، يعنى نفرين . همچنان كه دعاى خير كند يعنى در حال ضجارت و ملالت بر خويشتن و بر ديگران از فرزندان و اقرباى خود ، و اگر چه در وقت دوم پشيمان بود . و اين قول عبد اللَّه عبّاس است نحو قوله ( 9 ) : اللَّهم العنه و اهلكه و دمّر عليه ، و اگر خدا اجابت كند بر او سخت آيد . و قول ديگر آن است كه : آدمى به تعجيل طلب چيزهايى كند كه او را بتر باشد به گمان انتفاع ، چنان كه دعا كند به آن چه او را بهتر باشد ، و آيت در معنى جارى مجراى آن بود كه گفت : * ( وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ ) * ( 10 ) . . . ، * ( وَكانَ الإِنْسانُ عَجُولًا ) * ، و آدمى هميشه شتابزده بوده است . بعضى مفسّران گفتند مراد آن است كه :
در جمله كارها مستعجل است . و بعضى دگر گفتند ، مراد آن است كه : آدمى عجول است در دعاى بد كه وقت دوم بر آن پشيمان باشد . اين قول مجاهد است و جماعتى مفسّران . عبد اللَّه عبّاس گفت : عجول است ، يعنى ضجر است ، صبر ندارد بر سرّاء و ضرّاء . بعضى دگر مفسّران گفتند : مراد به انسان ، آدم است . سلمان پارسى ( 11 ) گفت :
خداى تعالى از آدم ، اوّل سرش بيافريد كه حواس بر اوست تا او مىنگريد و ديگر اندامهاى او مىآفريد و او اعتبار مىگرفت . و نماز ديگر بود ، خداى تعالى پايهاى او را
هامش
( 1 ) . اساس ندارد ، از قم ، افزوده شد .
( 2 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : خواند .
( 3 ) . قم ، آز : راست .
( 4 ) . قم بود .
( 5 ) . آج ، لب : مزد .
( 6 ) . اساس ، ندارد ، از قم افزوده شد .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها بجز مل : كنند .
( 8 ) . قم ، آط ، آب ، مل ، آج ، لب : بيجارده .
( 9 ) . قم عليه السلام .
( 10 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 216 .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : فارسى .