كقوله : وُجُوه يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ ( 1 ) ، وَوُجُوه يَوْمَئِذٍ باسِرَةٌ ( 2 ) ، و وُجُوه يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ، ضاحِكَةٌ . . . ( 3 ) ، و غير ذلك . و كقول الشّاعر و هو النّابغة :
اقارع عوفا لا احاول غيرها
وجوه قرود تبتغي من تجادع ( 4 )
مراد در آيات و بيت ذوو الوجوه ( 5 ) است .
* ( عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ ) * ، آنگه رسول را گفت ، بگو بنى اسرايل را كه : همانا خداى بر شما رحمت كند ، اگر توبه كنى و رجوع كنى به اطاعت او . و براى آن عسى گفت تا اعتماد نكنند و اتّكال و تقصير نكنند در طاعت خداى ، بل تا ميان خوف و رجا باشند و قطع نكنند بر رحمت تا مغرا نشوند بر قبيح ( 6 ) . مفسّران گفتند : * ( عَسى ) * ، در قرآن از خداى واجب باشد . و وجه اوّل معتمد است . * ( وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنا ) * ، و اگر با سر گناه شوى ما با سر عقوبت شويم ، بر قول عبد اللَّه عبّاس . قتاده گفت : با سر معصيت شدند ، خداى تعالى بر دست رسول ايشان را عقوبت كرد به قتل و اسر و جزيت و مذّلَّت و مسكنت . * ( وَجَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ حَصِيراً ) * ، امّا ( 7 ) دوزخ را به زندان كافران كرديم [ 125 - ر ] من الحصر ( 8 ) الَّذي هو الحبس و الحصر احتباس البطن ، و منه الحصار لأنّه ( 9 ) يحتبس من فيها ، و الحصور البخيل لحبسه ( 10 ) المال و سمّى الملك حصيرا لاحتجابه عن النّاس ، قال الشّاعر :
و مقامة غلب الرّقاب كانّهم ( 11 )
جنّ لدى باب الحصير قيام
اى ، باب الملك ، و الحصر ( 12 ) الَّذى هو الجمع و العدّ من هذا لأنّ فيهما ( 13 ) المنع ( 14 ) . و حسن بصرى گفت : مراد حصير ( 15 ) است كه باز فگنند ( 16 ) ، اى فراشا و مهادا ، و گفتند ( 17 ) :
هامش
( 1 ) . سورهء قيامه ( 75 ) آيهء 22 .
( 2 ) . سورهء قيامه ( 75 ) آيهء 24 .
( 3 ) . سورهء عبس ( 80 ) آيات 38 و 39 .
( 4 ) . اساس : تجاور ، قم ، آط ، آج ، لب : تجاود ، آب ، آز : يجاور ، با توجه به ديوان شاعر و مآخذ معتبر تصحيح شد .
( 5 ) . قم ، آب ، آز : ذو الوجوه ، آط ، مل ، آج ، لب : ذو الوجوه .
( 6 ) . اساس : تقبيح ، با توجّه به قم ، تصحيح شد ، آج ، لب : قبح .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها بجز مل : ما .
( 8 ) . آج ، لب : الحصير .
( 9 ) . اساس : لا ، كه با توجه به نسخهء قم تصحيح شد .
( 10 ) . اساس : حبسه ، كه با توجه به نسخه قم ، تصحيح شد .
( 11 ) . قم : كانّه .
( 12 ) . اساس : الحصير ، كه به قياس با نسخهء قم ، تصحيح شد .
( 13 ) . همهء نسخه بدلها معنى .
( 14 ) . قم : الجمع .
( 15 ) . قم ، آط : حصر .
( 16 ) . قم : افگنند ، آط ، آج ، لب : باز فگنند .
( 17 ) . همهء نسخه بدلها : گفت .