قرّاء يلحدون خواندند ، به ضم « يا » و كسر « حا » ، من الالحاد ، يقال : الحد ، يلحد إلحادا ، فهو ملحد و لحد ، يلحد ، لحدا فهو لاحد و ذاك ملحود لغتان ، و قيل لحده فى القبر ، فهو ملحود و ألحد فى الدين فهو ملحد . و الإلحاد ، الميل عن الصّواب و منه اللَّحد لميله عن سنن القبر . حق تعالى گفت : زبان آن كس كه ايشان ميل مىكنند به او و نسبت با او مىكنند ( 1 ) اين قرآن را أعجمى است ، يقال : رجل أعجم و أعجمى إذا كان غير فصيح و إن كان من العرب . و رجل عجمىّ ، منسوب إلى العجم و إن كان فصيح اللَّسان . * ( وَهذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ ) * ، و اين قرآن لغتى است عربى منسوب با عرب و روشن و مبين است در او اشكالى نيست .
* ( إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّه لا يَهْدِيهِمُ اللَّه ) * ، آنگه حق تعالى خبر داد كه آنان كه به خدا ايمان ندارند خدا ( 2 ) ايشان را هدايت ندهد ، يعنى لطف نكند با ايشان لطفى كه با مؤمنان شايد كردن ، چه اگر با ايشان كند ، ايشان را لطف نباشد ، يا حكم نكند به هدايت ايشان ، و ايشان را مهتدى نخواند ، تا ( 3 ) ايشان را هدايت نكند به بهشت . اين هر سه تأويل محتمل است . * ( وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ ) * ، [ و ايشان را عذابى مولم دردناك باشد و حمل كردن هدايت را بر ثواب در اين آيت اولىتر است به قرينهء * ( وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ ) * ] ( 4 ) چه اين از احكام آخرت باشد .
* ( إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّه ) * ، گفت : انّما به حقيقت آن كس دروغ فرو ( 5 ) بافد بر خداى كه به آيات خداى ايمان نيارد . ردّ است اين آيت بر آنان كه گفتند : * ( إِنَّما يُعَلِّمُه بَشَرٌ ) * ، و گفتند : محمّد فرو مىبافد اين قرآن ، * ( وَأُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ ) * ، و آنان كه چنين كنند ، دروغزن ( 6 ) باشند ، و « هم » عماد باشد و بصريان فصل خوانند او را ، و معنى او تحقيق باشد چنان كه قايلى ( 7 ) گويد : هؤلاء هم الرّجال . عبد اللَّه بن جراد گويد ، رسول را - عليه السّلام - گفتم : يا رسول اللَّه ! مؤمن زنا كند ؟ گفت : باشد كه كند . گفتم : دزدى كند ؟ گفت باشد كه كند . گفتم :
هامش
( 1 ) . آط ، آز ، آج ، لب : نسبت مىكنند ، با او .
( 2 ) . قم ، آط ، آب : خداى .
( 3 ) . آط ، آب ، آز ، آج : يا .
( 4 ) . اساس ندارد ، از قم ، افزوده شد .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : فرا .
( 6 ) . قم : دروغزنان .
( 7 ) . همه نسخه بدلها : قايل .