چون گويد : إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ( 1 ) ، گويد :
هذا بينى و بين عبدى
، اين ميان من و ميان بندهء من است .
چون گويد : اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ ( 2 ) ، حق تعالى گويد :
هذا لعبدى و لعبدى ما سأل
( 3 ) ، اين بندهء مراست و بنده مراست آنچه خواست .
و گفتهاند : براى آن كه منقسم است به دو قسمت ، يك نيمه ثنا و يك نيمه دعا ، يك نيمه حقّ ربوبيّت و يك نيمه حظَّ عبوديّت .
و گفتهاند : براى آن كه اهل آسمان نماز به آن كنند چنان كه اهل زمين نماز به آن كنند .
و گفتهاند : براى آن كه دو بار انزله بود ، يكى بار ( 4 ) به مكّه و يكى بار ( 5 ) به مدينه .
حسين بن الفضل گفت : هر يك بار كه اين سورت فرود آمد ( 6 ) ، هفتاد هزار فريشته ( 7 ) با آن فرود آمد ( 8 ) . و سبب آن بود كه هفت كاروان به يك بار از بصرى و اذرعات از آن جهودان بنى قريظه و بنى النّضير به يك روز در آمدند در مدينه و در آن جا انواع مال بود از جواهر و طيب و متاع دريا و انواع اموال مسلمانان گفتند : كاشك ( 9 ) اين هفت كاروان ما را بودى تا در سبيل خداى صرف كردمانى ( 10 ) . جبريل آمد و يك بار ديگر فاتحة الكتاب بياورد و گفت : اين هفت آيت شما را بهتر است از آن هفت كاروان ، و دليل اين تأويل قوله تعالى : * ( لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى ما مَتَّعْنا بِه ) * ( 11 ) - الايه .
و گفتهاند : براى آن سبع المثانى خواند آن را كه اوّل او الْحَمْدُ لِلَّه رَبِّ الْعالَمِينَ است ، و اين اوّل كلمتى بود كه آدم گفت چون او را عطسهاى آمد ، و آخر كلمتى باشد كه اهل بهشت گويند ، چنان كه گفت : وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّه رَبِّ الْعالَمِينَ ( 12 ) .
و گفتهاند : براى آن كه خداى تعالى اين سورت مستثنى كرد و مدّخر براى اين
هامش
( 1 ) . سورهء فاتحه ( 1 ) آيهء 4 .
( 2 ) . سورهء فاتحه ( 1 ) آيهء 5 .
( 3 ) . آب ، آز : ساله .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : يك بار .
( 6 ) . قم : فرو آمد .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم : فرشته .
( 8 ) . قم : فرو آمد ، ديگر نسخه بدلها : فرود آمدند .
( 9 - 5 ) . همهء نسخه بدلها : كاشكى .
( 10 ) . آل : كرديمى .
( 11 ) . سورهء حجر ( 15 ) آيهء 88 .
( 12 ) . سورهء يونس ( 10 ) آيهء 10 .