عكرمه گفت : ] ( 1 ) مستقدمان آنانند كه آفريده نهاند و مستأخران آنانند كه آفريدهاند ( 2 ) .
قتاده گفت : مستقدمان گذشتگانند ( 3 ) و مستأخران آنان كه در اصلاب پدرانند . شعبى گفت : اوايل و اواخر خلقان را خواست . مجاهد گفت : مستقدمان قرون اوّلند ( 4 ) و مستأخران امّت محمّدند . حسن گفت : مستقدمان مقدّمانند ( 5 ) در طاعت و مستأخران آنانند كه متخلَّف بودند در عمل صالح . و گفتهاند : مراد متقدّمان در صفّهاى نماز و قتالند و متأخّران در آن صفوف .
عبد اللَّه عبّاس گفت : در عهد رسول - عليه السّلام - مردان به نماز جماعت آمدندى و زنان نيز ، مردان در صفهاى اوّل بايستادندى ( 6 ) و زنان به صفهاى آخر ، آن كس كه در دل او ريبتى و تهمتى بودى از مردان ، خويشتن باصف آخر داشتى تا دزديده به زنان نگاه مىكند ( 7 ) ، از زنان همچونين آن كه در دل او تهمتى بودى خود را در صف اوّل زنان بداشتى تا به مردان نگاه كند ( 8 ) . و در ميان آن زنان زنى بود سخت بجمال و مردان در حقّ او بر دو وجه بودند : بعضى آن بودند كه خويشتن به صف اوّل انداختندى به قصد تا او را نديدندى و دل به او مشغول نبودى ، و بعضى آن بودندى كه خود ( 9 ) را با صف آخر افگنندى ( 10 ) تا دزديده به او نگاه كنند ( 11 ) . چون مردم به سجود شدندى ، خداى تعالى اين آيت فرستاد و گفت : من به احوال هر دو عالمم و قصد و نيّت هر دو گروه مىدانم ( 12 ) ، از اين جا رسول - عليه السّلام - گفت :
خير صفوف الرّجال اوّلها و شرّها آخرها ، و خير صفوف النّساء آخرها و شرّها اوّلها .
ربيع انس گفت : سبب نزول آيت آن بود كه رسول - عليه السّلام - مردمان را تحريض كرد ( 13 ) بر صف اوّل ، مردم مبادرت و مزاحمت كردند و بنو عذرة سرايهاى ايشان دور بود از مسجد چون ايشان رسيدندى صف اوّل و دوم بگرفته بودندى . ايشان
هامش
( 1 ) . اساس : افتادگى دارد ، از قم افزوده شد .
( 2 ) . قم ، مل : در اصلاب پدرانند .
( 3 ) . آو ، گذشتگانند .
( 4 ) . آو ، بم ، آج ، لب : اوّل را خواست .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : متقدّمانند .
( 6 ) . آو ، آب ، باستادندى .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم : مىكردى و .
( 8 ) . قم : مىكند .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : خويشتن .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها : افگندندى .
( 11 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم : كردندى .
( 12 ) . همهء نسخه بدلها : دانم .
( 13 ) . قم : مىكرد ، مل : رسول - عليه السّلام - گفت مردمان را و تحريض كرد .