و در ضمير خلاف كردند كه راجع با كيست ، حسن بصرى گفت و بلخى و جبّائى كه : ضمير راجع است با « ذكر » كه قرآن است ، يعنى : ما حديث قرآن و انديشه در او در دل ايشان افگنيم تا به او ايمان آرند و نيارند ، چنان كه با امّت سلف كرديم براى بلاغ حجّت را ، تا حجّت برايشان متوجّه شود ، و اين از باب لطف باشد . [ 74 - ر ] و بعضى دگر گفتند : ضمير عايد است با « استهزا » ، يعنى ما استهزا به قرآن به دل ( 1 ) ايشان بگذرانيديم ( 2 ) تا اجتناب كنند نه براى آن تا استعمال كنند ، ايشان بر كار گرفتند و اجتناب نكردند ، و نشايد تا اين « سلك » به معنى خلق كفر باشد در دل ايشان چنان كه مجبّران ( 3 ) گفتند ، براى آن كه * ( لا يُؤْمِنُونَ بِه ) * نفى ايمان حوالت به ايشان ( 4 ) است و اضافت با ايشان ، و دگر مورد اين لفظ مورد ملامت و مذمّت است و اگر خلق كفر او كردى در دل ايشان ، بايستى تا ايشان معذور بودندى نه ملوم . و يقال : سلكه يسلكه سلكا ، و سلك هو سلوكا . قال عدىّ بن زيد :
و كنت لزاز خصمك لم اعرّد
و قد سلكوك فى يوم عصيب
و قال آخر :
حتّى اذا سلوكهم ( 5 ) فى قتائدة
شلَّا كما تطرد الجمّالة الشّردا
* ( وَقَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الأَوَّلِينَ ) * ، و سنّت و طريقهء پيشينگان بر اين گذشته ( 6 ) است . در معنى اين دو قول گفتند : يكى آن كه در هلاك آنان كه بر كفر اصرار كردند بعد ظهور آيات و اعلام معجزات ، و گفتهاند ( 7 ) سنّت اوّلين بر اين رفته است كه اينان مىكنند از تكذيب رسولان و كفران نعمت خداوند جهان .
* ( وَلَوْ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ باباً مِنَ السَّماءِ ) * - الآيه ، حق تعالى در اين آيات ( 8 ) قطع طمع رسول كرد از ايمان ايشان عند نزول آيات و ظهور معجزات ، گفت : اگر ما درى از درهاى آسمان بر گشاييم و اين كافران همه روز بر آسمان مىشوند بر وجه خرق
هامش
( 1 ) . قم ، مل : بر دل ، ديگر نسخه بدلها : در دل .
( 2 ) . آو : بگزرانيم .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : مجبّره .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : با ايشان .
( 5 ) . كذا در اساس ، آو ، بم ، آز ، آج ، مش ، قم ، لب : اسلكوهم ، ضبط چاپ شعرانى ( 7 / 52 ) ، لسان العرب
( 10 / 442 ) ، طبرى ( 14 / 8 ) هم « اسلكوهم » است .
( 6 ) . آو ، بم : گرسنه .
( 7 ) . قم : دگر آن كه .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها : آيت .