باشد خداى تعالى امر به قبيح كرده باشد - تعالى عن ذلك علوّا كبيرا .
آنگه گفت : * ( وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَها كِتابٌ مَعْلُومٌ ) * ، حق تعالى گفت : ما هيچ شهر هلاك نكرديم الَّا و آن را نوشتهاى معلوم بود و اجلى مسمّى كه ايشان را تا به آن وقت مهلت داده بود [ ند ، از مقتضاى حكمت پيش از آن هلاك نفرمود ايشان را و نيز باز پس نداشت ، و ذلك قوله : ] ( 1 ) * ( ما تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَما يَسْتَأْخِرُونَ ) * ( 2 ) * ( ، ) * هيچ امّت سبق نبرد و از پيش بنشود اجل خود را ، و نه نيز باز پس مانند ايشان ( 3 ) . « ما » نفى است در هر دو جاى ، و « من » زيادت است .
* ( وَقالُوا ) * ، گفتند ، يعنى كافران : * ( يا أَيُّهَا الَّذِي ) * » * ( نُزِّلَ عَلَيْه الذِّكْرُ ) * ، اى آن كس كه قرآن بر او انزله كردهاند ، و مراد به « ذكر » قرآن است ، يعنى محمّد - صلَّى اللَّه عليه و على آله - * ( إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ ) * ، تو ديوانهاى . از استبعاد ايشان دعوى نبوّت را اين سخن گفتند ، و عجب از ايشان كه يك بار مىگفتند ساحر است و يك بار مىگفتند ديوانه است ، و ديوانگى به آن لايقتر باشد كه يك شخص را به آن دو وصف ( 5 ) متناقض وصف ( 6 ) كند ، چه سحر به غايت زيركى و حيلت و عقل كار بستن توان كردن و ديوانگى ضدّ اين باشد ! * ( لَوْ ما تَأْتِينا بِالْمَلائِكَةِ ) * ، چرا به ما نيارى فريشتگان را ! « لو لا » و « لو ما » كلمت تحضيض باشد و « ما » نفى است و معنى هر دو « الَّا » ( 7 ) باشد . قال الشّاعر :
تعدّون عقر النّيب افضل مجدكم
بنى ضوطرى لو لا الكمىّ المقطَّرا ( 8 )
و قال ابن مقبل :
لو ما الحياء و لو ما الدّين عبتكما
ببعض ما فيكما اذ عبتما عوري
و اگر چه « لو ما » در اين بيت نه به معنى تحضيض است ، براى آن آورد تا بدانند
هامش
( 1 ) . اساس : ندارد ، با توجه به اجماع نسخه بدلها از قم افزوده شد .
( 2 ) . اساس : تستأخرون ، با توجه به قرآن مجيد و اجماع نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : باز پس دارند ايشان را .
( 4 ) . اساس : يا ايّه الذى .
( 6 - 5 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آل ، آج ، صفت .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها : هلَّا .
( 8 ) . قم : المسعّفا ، لسان و قرطبى : المقنّعا .