بودندى ، ايشان را [ 70 - ر ] حاجت نبودى به آن كه از خداى خواستندى كه ما را با دنيا بر تا ما توبه كنيم و عمل صالح كنيم ، بل ( 1 ) هم آن جا ( 2 ) توبه بكردندى و ايمان آوردندى و به مقصود رسيدندى . * ( فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا ) * ، جز به رفع نشايد براى آن كه اگر به نصب خوانند جواب باشد ، و جواب لايق نبود به معنى ، براى آن كه قول ايشان موقوف نباشد ( 3 ) بر انذار رسول - عليه السّلام - ايشان را ، فى قوله : * ( وَأَنْذِرِ النَّاسَ ) * .
قوله : * ( وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ) * ، حق تعالى گفت : شما در خانهء آن ظالمان كه [ بر خود ] ( 4 ) ظلم كردند بنشستى . * ( وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ ) * ، و روشن شد شما را كه ما با ايشان چگونه كرديم ( 5 ) انواع عذاب . و قوله : * ( كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ ) * ، در جاى فاعل تبيّن است ، اى و تبيّن لكم ( 6 ) كيفيّة عذابهم . * ( وَضَرَبْنا لَكُمُ الأَمْثالَ ) * ، و براى شما مثلها زديم .
* ( وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ ) * ، و ايشان - يعنى كافران - مكر خود بكردند ، * ( وَعِنْدَ اللَّه مَكْرُهُمْ ) * ، و بنزديك خداست مكر ايشان ، يعنى جزاى مكر ايشان يا ابطال مكر ايشان ، على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه . * ( وَإِنْ كانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْه الْجِبالُ ) * ، قراءت عامّه به كسر « لام » است ، « لام » اوّل ، و نصب « لام » دوم . و « ان » به معنى « ما » ى نفى است ، و المعنى : و ما كان مكرهم لتزول منه الجبال ، و « لام » براى تأكيد نفى است ، مثل قوله : ما كانَ اللَّه لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ ( 7 ) . . . ، وَما كانَ اللَّه لِيُعَذِّبَهُمْ ( 8 ) . . . ، يعنى مكر ايشان به آن جا نباشد ( 9 ) كه كوهها از او زايل شود ، و مراد به زوال كوه ، زوال امر رسول است و زوال قرآن ، اين كنايت است از اين دوگانه ، يعنى مكر ايشان به آن جا نرسد كه كارى بزايل ( 10 ) كند كه در ثبات و دوام چون كوه
هامش
( 1 ) . آو ، بم ، آب ، آج ، آز ، آل ، مش : تا .
( 2 ) . مل ، مش : همانجا .
( 3 ) . كذا ، در اساس و قم و مل و لب ، ديگر نسخه بدلها : باشد .
( 4 ) . اساس : ندارد ، با توجه به معنى جمله و اتفاق نسخه بدلها ، آورده شد .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل و مش از .
( 6 ) . كذا در اساس و قم و مل و لب ، ديگر نسخه بدلها : لهم .
( 7 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 179 .
( 8 ) . سورهء انفال ( 8 ) آيهء 33 .
( 9 ) . آو ، بم ، آب ، تا به جا باشد ، مش : تا به جايى باشد ، آج ، آل : به آن جا بباشد .
( 10 ) . مل ، آل : زايل .