* ( مُهْطِعِينَ ) * ، اى مسرعين ، شتابزدگان باشند ، و نصب او بر حال باشد . سعيد جبير گفت : دويدنى باشد چون دويدن گرگ . مجاهد گفت : مديمى ( 1 ) النّظر . كلبى گفت : ناظرين . ضحّاك گفت : شديدى النّظر » من غير ان يطرف ، مىنگرند و چشم برهم نزنند . مقاتل گفت : مقبلين الى النّار ، روى به دوزخ نهاده باشند . و اصل اهطاع ، اسراع بود ، قال الشّاعر :
في مهطع سرح كأنّ زمامه
في رأس جذع من اوال ( 3 ) مشذّب
* ( مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ ) * ، سرها برداشته . قتيبى گفت : مقنع آن باشد كه سر بردارد و چشم در پيش دارد و در چيزى مىنگرد چنان كه چشم از او برندارد ، و منه : الاقناع فى الصّلوة . حسن بصرى گفت : روز قيامت همه كس را روى به جانب آسمان بود ، كس با كس ننگرد . و اصل كلمت من قنع باشد و اقنع غيره ، من باب حفرت ( 4 ) بئرا و احفرت زيدا بئرا ، اذا جعلته حافرا لها ، همچونين ( 5 ) اقنع ، اى جعل نفسه قانعة ( 6 ) فى النّظر الى السّماء او الى ما بين يديه لا يرفع طرفه منه . آنگه استعمال كردند فى الرّأس و النّظر الى السّماء ، قال الشّمّاخ :
يباكرن العضاة ( 7 ) بمقنّعات
نواجذهنّ كالحدا ( 8 ) الوقيع
يصف ابلا ترعى شجر العضاه ، يقول يباكرن العضاه بابل مرفوعات الرّؤس ، مواجذها كالفؤوس الواقعة عليها ، و قال الرّاجز :
انغض ( 9 ) نحوي رأسه و أقنعا
كأنّما أبصر شيئا اطمعا
* ( لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ ) * ، نظر ايشان با ايشان نيايد ، كالشّاخص ببصره ، چشم بر هم نزنند . * ( وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ ) * ، عبد اللَّه عبّاس گفت : يعنى دلهاى ايشان خالى باشد از همه خير ( 10 ) . مجاهد گفت و ابن زيد : دلهاى ايشان چون هواست ، در او هيچ خيرى و
هامش
( 1 ) . آج : مدين .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و لب : شديد النظر .
( 3 ) . مل : اواك .
( 4 ) . مل : حفر .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها ، همچنين .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : قانعا .
( 7 ) . اساس و بيشتر نسخه بدلها : العضاة ، با توجه به منابع بيت و لغت و مل ، تصحيح شد .
( 8 ) . قم ، آب ، آج ، لب : كالحدّ .
( 9 ) . اساس و لب ، انقض ، قم : ابعض ، آو ، بم ، آب ، آز ، آل ، آج ، ابعض ، مش : ابغض ، با توجه به معنى بيت تصحيح شد .
( 10 ) . آو ، بم ، آج ، لب ، مش : چيز ، آب ، آز : چيزها .