قوله تعالى [ 62 - ر ] : * ( وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ ) * ( 1 ) * ( ) * ، حق تعالى در اين آيت حكايت قول كافران كرد كه با پيغامبرانشان گفتند . گفت ، گفتند كافران ناگرويدگان رسولان فرستاده را به ايشان : ما شما را از شهرها و زمين خود بيرون ( 2 ) كنيم . * ( أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا ) * ، يا با دين ما آيى . اين « او » به معنى « الى ان » او « الَّا ان » است ، نظير قول القائل : لالزمنّك او تعطيني حقّي ، المعنى الى ان تعطيني ، او الَّا ان تعطينى حقّي ، و اين جا « الَّا » لا يقتر است . و اگر گويند كه بر قاعدهء خود است ، بمعنى التّخيير ( 3 ) روا باشد ، و معنى آن بود كه شما مخيّرى ، خواهى با دين ما آيى و در شهر ( 4 ) مقام كنى ، و خواهى بر دين خود مىباشى و از زمين ما به روى .
چون ايشان از اين دلتنگ شدند ، خداى تعالى وحى كرد ( 5 ) كه من اين كافران را هلاك بر آرم و شما را در زمين بنشانم به جاى ايشان از پس مرگ ايشان تا آنچه ايشان را تمنّا بود در حقّ پيغامبران ، پيغامبران در حقّ ايشان بديدند . * ( مِنْ بَعْدِهِمْ ) * ، اى من بعد موتهم . * ( ذلِكَ لِمَنْ خافَ مَقامِي ) * ، اين آن راست كه از مقام من بترسد ، يعنى من قيامه بين يدىّ ( 6 ) ، از ايستادن او پيش من ، و مثله قوله : وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّه ( 7 ) . . . ،
اى مقامه بين يدى ربّه ، و اضافه كرد مصدر را با مفعول ، و فاعل را اضمار كرد . و مانند اين در كلام عرب و قرآن بسيار است ، منها قولهم : ندمت على ضربك ، اى على ضربى ايّاك و سررت برؤيتك ، اى برؤيتى ايّاك ، و قوله : لا يَسْأَمُ الإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ ( 8 ) . . . ، و قوله : وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ ( 9 ) . . . ، اى رزقى ايّاكم ، و بعضى دگر گفتند معنى آن است 1 » : * ( لِمَنْ خافَ مَقامِي ) * ، اى قيامى عليه و حفظى اسبابه و اعماله ، اين آن راست كه بترسد از قيام من بر او و حفظ من ( 11 ) احوال و اعمال او ، بيانه قوله : أَ فَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ ( 12 ) . . . ، اى حافظ عليها اعمالها .
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل الآية .
( 2 ) . قم ، آو ، آب ، آز : برون .
( 3 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آج : التخيّر .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل ما .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل ايشان .
( 6 ) . قم السّاعة .
( 7 ) . سورهء نازعات ( 79 ) آيهء 40 .
( 8 ) . سورهء فصّلت ( 41 ) آيهء 9 .
( 9 ) . سورهء واقعه ( 56 ) آيهء 82 .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها كه ذلك .
( 11 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آج ، لب به ، مل بر .
( 12 ) . سورهء رعد ( 13 ) آيهء 33 .