* ( أُولئِكَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ ، ) * ايشان در گمراهىاند دور از ره راست . و « ضلال » ، ذهاب باشد از ره صواب ، و اصل او هلاك باشد - و كلام در او به استقصاء برفته است .
* ( وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ ) * ، « ما » نفى است و « من » مؤكّد اوست ، حق تعالى گفت : ما نفرستاديم هيچ پيغامبر را الَّا به زبان قومش ، يعنى به لغت ايشان ، تا چون با ايشان خطاب كند ، خطاب او بدانند . و « لام » در او لام غرض است ، گفت : پيغامبران را براى بيان فرستاديم ( 1 ) . آنگه گفت : * ( فَيُضِلُّ اللَّه مَنْ يَشاءُ ) * ، و خداى اضلال كند ، و وجوه آن بگفتيم از : خذلان و تخليت و حكم و تسميت ( 2 ) و حرمان ثواب و منع از طريق بهشت ، و اهلاك . * ( وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ ، ) * و هدايت دهد آن را كه خواهد ، و معنى لطف باشد و توفيق و بيان [ 59 - پ ] و حكم و تسميت و راه بهشت و ثواب نمودن . و « فا » براى استيناف آورد ، نه براى عطف ، و مثله : لِنُبَيِّنَ لَكُمْ وَنُقِرُّ فِي الأَرْحامِ ( 3 ) . . . ، بالرّفع . * ( وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ) * ، و او عزيز و حكيم است .
مجاهد گفت : مورد آيت ، مورد منّت است بر رسول - عليه السّلام - كه خداى تعالى گفت : هر پيغامبرى را كه فرستادم به قومى فرستادم كه بر لغتى و زبانى بودند ، مگر تو را كه به كافّة النّاس فرستادم از عرب و عجم و ترك و روم و هند و ساير بلاد ، على اختلاف السنتهم و الوانهم .
* ( وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا ) * ، و بفرستاديم ما موسى را به آيات ما و دلالات و معجزات ، و قوله : * ( أَنْ أَخْرِجْ ) * ، در كلام مخدوفى هست ، و التّقدير : و قلنا له ان اخرج قومك ، و گفتيم او را : بيرون آر قومت را از ظلمات كفر به نور ايمان به دعوت به طريق ترغيب و ترهيب . * ( وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّه ) * ، و ياد ده ايشان را ايّا [ م ] ( 4 ) خداى . « با » زيادت است .
و در معنى او دو قول گفتند ، حسن و قتاده و مجاهد و سعيد جبير گفتند : اى
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز آج : فرستاديم .
( 2 ) . قم و اقدار و تمكين ، ديگر نسخه بدلها ، بجز لب : و حكمت و تسميت .
( 3 ) . سورهء حج ( 22 ) آيهء 5 .
( 4 ) . به قياس با نسخه بدلها افزوده شد و نيز فحواى عبارت .