جبير و قتاده گفتند : مراد شرايع است و نسخ ( 1 ) آن كه خداى تعالى آنچه خواهد محو كند به نسخ و آنچه خواهد به بدل آن اثبات كند تا به محو ( 2 ) منسوخ باشد و مثبت ( 3 ) ناسخ ، يا آنچه خواهد نسخ كند و آنچه خواهد بر حكم خود رها كند .
حسن بصرى گفت : آجال بندگان است لقوله : * ( لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ ) * ، همه را آجال نوشته باشد ، آنگه آنچه خواهد از آن محو كند به نقصان يا اثبات كند به زيادت .
مجاهد گفت : سبب نزول آيت آن بود كه ، خداى تعالى اين آيت فرستاد : * ( وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّه ) * ( 4 ) * ( ) * ، قريش گفتند : اى محمّد ! تو مالك نهاى از كارها ( 5 ) بر هيچ چيز و از كارها ( 6 ) پرداختهاند ، خداى تعالى تكذيب ايشان را اين آيت فرستاد و گفت : * ( لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ ) * ، اگر چه آجال نوشته است ، تصرّف آن به خداى است و تغيير و تبديل آن به اوست تا آنچه خواهد محو كند و آنچه خواهد اثبات كند كه لوح محفوظ بنزديك اوست و به فرمان و حكم اوست ، تصرّف او را باشد در آن . به هر ماه رمضان قسمت ارزاق و تقدير آجال بفرمايد و فريشتگان را اعلام كند .
محمّد بن كعب القرظىّ گفت : چون كودكى از مادر بزايد ، اجل و رزق او بنويسند ، چون بميرد ، اجل و رزق او بسترند . سعيد جبير گفت : مراد آن است كه محو سيّئات كند ( 7 ) و به بدل آن حسنات نويسند ( 8 ) چنان كه گفت : فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّه سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ ( 9 ) . . . ، حسن بصرى گفت : * ( يَمْحُوا اللَّه ما يَشاءُ ) * ، محو كند يعنى پدران را ببرد و فرزندان را بيارد . سدّى گفت : محو كند ، يعنى قمر را و اثبات كند آفتاب را ، و ذلك قوله تعالى : وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً ( 10 ) . . . ، ربيع گفت : مراد ارواح است كه در حال نوم خداى قبض كند آن را ، آنگه آن را كه خواهد كه بميراند عمر او محو كند و آن را كه خواهد كه بدارد ، رد كند با او ، و ذلك قوله :
هامش
( 1 ) . قم : فسخ .
( 2 ) . آج : ما يمحو ، آز : تا يمحو .
( 3 ) . قم : به اثبات ، بم ، آب ، آز ، آج به .
( 4 ) . سورهء رعد ( 13 ) آيهء 38 و مؤمن ( 40 ) آيهء 78 .
( 5 ) . قم : كار ما .
( 6 ) . قم : چه از كارها .
( 7 ) . مل : كنند .
( 8 ) . مل : بنويسند .
( 9 ) . سورهء فرقان ( 25 ) آيهء 70 .
( 10 ) . سورهء بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 12 .