ده اى محمّد و بگو كه : مرا فرمودهاند كه خداى را پرستم و با او شرك ( 1 ) نگويم و انباز نگيرم ، * ( إِلَيْه أَدْعُوا ) * ، من خلقان را با او دعوت مىكنم ، * ( وَإِلَيْه مَآبِ ) * ، و مرجع و بازگشت من با اوست .
* ( وَكَذلِكَ أَنْزَلْناه ) * ، و همچونين ( 2 ) انزله كرديم و فرو فرستاديم . وجه تشبيه آن است كه چنان كه اهل كتاب را كتاب داديم ، همچونين ( 3 ) قرآن بر تو انزال كرديم و آن حكمى است عربى ، يعنى دينى عربى . و براى آن دين را عربى گفت كه ، بر رسولى عربى انزله كرد ، احزاب به اين حكم و دين و شرع كافر شدند . و « ها » راجع است با قرآن و نصب « حكما » بر حال است ، و حكم ، حكمت باشد فى
قوله - عليه السّلام : و انّ من الشّعر لحكما
، و حكم نيز قضا باشد ميان دو مخاصم ( 4 ) ، * ( وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ ) * ، و اگر تو متابعت هوا و مراد ايشان كنى ، يعنى احزاب ، * ( بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ) * ، پس از آن كه علم به تو آمد و حجّت و بيّنت .
در متابعت اهوا خلاف كردند كه در چه معنى بود ، بعضى گفتند : فى شأن القبلة ، و بعضى گفتند : فى باب الملَّة * ( ما لَكَ مِنَ اللَّه مِنْ وَلِيٍّ وَلا واقٍ ) * ، تو را از خداى يارى و مانعى و حاميى نباشد كه حمايت كند و با پناه گيرد .
* ( وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ - ) * الايه ، سبب نزول آيت آن بود كه : [ 56 - ر ] عبد اللَّه ابى اميّه و جماعتى مشركان گفتند : اين چه پيغامبر باشد كه او را زن بود و فرزند ( 5 ) بود ؟ و هم بر اين جمله كه ما را حاجت و شهوت بود او را بود ؟ چرا فريشتهاى نبود يا او به طبع فريشتگان نيست ؟ حق تعالى اين آيت فرستاد و گفت : ما پيش ( 6 ) تو پيغامبران فرستاديم و ايشان را زنان داديم و فرزندان همه همچون تو آدمى بودند و شهوانى ، و ايشان را زنان بودند و فرزندان . * ( وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّه ) * ، اين جواب آن كافران مقترح ( 7 ) است كه اقتراح آيات و بيّنات و معجزات كردند ، من قوله : وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الأَرْضِ يَنْبُوعاً ( 8 ) - الايات ، گفت :
هامش
( 1 ) . قم ، آو ، مل ، آز ، آج ، لب : شريك .
( 3 - 2 ) . همهء نسخه بدلها : همچنين .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : متخاصم .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : زن و فرزند .
( 6 ) . مل ، آز ، آج ، لب از .
( 7 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آج : مقرح .
( 8 ) . سورهء بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 90 .