بگو كه هيچ پيغامبر را نباشد كه آيتى و معجزهاى آرند ( 1 ) الَّا به فرمان خداى . آنگه گفت : * ( لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ ) * ، هر اجلى و وقتى را نوشتهاى هست ، يعنى هر اجلى و وقتى از آجال اعمار بنى آدم و جز آن بر لوح محفوظ نوشته است ، و ضحّاك گفت :
اين مقلوب است و تقدير چنان است كه ، لكلّ كتاب اجل ، هر نوشتهاى را وقتى هست كه چون به آن وقت رسد آنچه نوشته باشند در وجود آيد . آنگه بيان كرد كه همهء نوشته بر يك حد بنماند ، بهرى آن بود كه بماند و بهرى آن بود كه محو كنند و بسترند و به جاى آن چيزى دگر اثبات كنند و بنويسند .
* ( يَمْحُوا اللَّه ما يَشاءُ ) * ، گفت : بسترد خداى آنچه خواهد و بنويسد آنچه خواهد از آجال و ارزاق . ابن كثير و ابو عمرو و يعقوب خواندند : * ( يُثْبِتُ ) * ، به تخفيف من الاثبات ، و باقى قرّاء به تشديد من التّثبيت و معنى تكثير فعل بود ، * ( وَعِنْدَه أُمُّ الْكِتابِ ) * ، و بنزديك اوست « امّ الكتاب » و « اصل الكتاب » كه لوح محفوظ است .
مفسّران خلاف كردند در معنى آيت ، عبد اللَّه عمر روايت كرد از رسول - عليه السّلام - كه او گفت : خداى تعالى همه چيز محو كند و اثبات از آنچه او خواهد چنان كه خواهد ، مگر شقاوت و سعادت و مرگ .
عكرمه گفت از عبد اللَّه عمر كه : بر آسمان دو نوشته است ، يكى لوح محفوظ و چيزى ديگر كه بر او نويسند . آنچه بر لوح محفوظ نويسند آن را تغيير و تبديل نبود و آنچه بر نوشتهء ديگر نويسند آن را تغيير و تبديل كنند به محو و اثبات . ابو صالح و ضحّاك گفتند : * ( يَمْحُوا اللَّه ما يَشاءُ ) * معنى آن است كه خداى تعالى بسترد از ديوان حفظهء اعمال ما آنچه بر آن ثواب و عقابى نبود از مباحات . كلبى گفت : اين محو در ( 2 ) دو چيز باشد ( 3 ) ، در ارزاق و آجال ، بسترد آن نوشته را و زيادت كند . همّام گفت ، او را گفتم : اين كه گفت تو را ؟ گفت : ابو صالح عن جابر بن عبد اللَّه عن النّبىّ - صلَّى اللَّه عليه و على آله . پس از آن كلبى را ديدم از اين آيت سؤال كردم او را ، گفت : معنى آن است كه ، كرام الكاتبين در نامهء اعمال ما همه چيز بنويسند ( 4 ) از اقوال و افعال .
چون روز پنج شنبه باشد هر چه در او ثواب و عقاب نبود از مباحات بيفگنند و محو كنند و
هامش
( 1 ) . قم : آرد .
( 2 ) . آب ، آز او .
( 3 ) . قم : بود .
( 4 ) . آب ، آز : بنويسد .