بعيد است براى آن كه اين حذفى است كه در كلام بر او دليل نيست . * ( أُكُلُها دائِمٌ ) * ، ميوهء او هميشه باشد ، و « أكل » و « أكل » دو لغت است ، كالخلق و الخلق ، و الجبن و الجبن ، و به معنى مفعول است . و در معنى او دو قول گفتند ، يكى آن كه : ميوهء او به اوقات منقطع نشود ، چنان كه ميوهء دنيا كه جز به وقت خود نباشد ، چون آن وقت برود منقطع ( 1 ) شود ، و قولى دگر آن است كه : منقطع نشود به فنا و انقطاع اهلش . * ( وَظِلُّها ) * ، و سايهاش نيز دايم بود ، چنان نباشد كه سايهء دنيا ، كه به زوال و انتقال آفتاب زايل و منقطع شود . * ( تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا ) * ، آن كه وصف ( 2 ) برفت عاقبت متّقيان و پرهيزگا [ را ] ن باشد و عاقبت كافران دوزخ بود .
قوله : * ( وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ ) * ، آنان كه ما ايشان را كتاب داديم ، يعنى قرآن ، شادمانه مىباشند به آنچه بر تو فرو مىآيد از قرآن و وحى و شرايع ، * ( وَمِنَ الأَحْزابِ ) * ، و از آن جماعت كه بر رسول - عليه السّلام - متحزّب ( 3 ) شدند از جهودان و ترسايان كس هست كه انكار مىكند بهرى را ، اين قول مجاهد و قتاده است ، و دگر علما گفتند : مراد به اهل كتاب فى قوله : * ( آتَيْناهُمُ الْكِتابَ ) * ، عبد اللَّه سلام است و اصحاب او ، و سبب نزول آيت آن بود كه حق تعالى در بدايت كار در قرآن ذكر رحمن كمتر كرده بود . چون عبد اللَّه سلام ايمان آورد و جماعتى اصحاب او ، گفتند : يا رسول اللَّه ! در توريت ذكر رحمن بسيار است و در قرآن اندك است ، خداى تعالى اين آيت فرستاد : قُلِ ادْعُوا اللَّه أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَه الأَسْماءُ الْحُسْنى ( 4 ) . . . ،
قريش گفتند : محمّد تا به امروز ما را با يك خداى مىخواند ، امروز ما را با دو خداى مىخواند ، اللَّه و رحمن ، ما رحمن نشناسيم مگر رحمن يمامه را كه مسيلمهء كذّاب است ، خداى تعالى آيت فرستاد : وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمنِ هُمْ كافِرُونَ » ، و قوله : * ( وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ ) * ( 6 ) * ( . . . ) * ، و مؤمنان اهل كتاب به نزول اين آيات كه در او ذكر رحمن است شادمانه شدند . * ( وَمِنَ الأَحْزابِ ) * ، يعنى قريش . * ( مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَه ) * ، هستند كه انكار مىكنند بعضى را از آن ، يعنى ذكر رحمن . * ( قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ ، ) * تو جواب
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : چون از وقت منقطع .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز قم و مل : وصفش .
( 3 ) . مل : متحرف .
( 4 ) . سورهء بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 110 .
( 5 ) . سورهء انبيا ( 21 ) آيهء 36 .
( 6 ) . سورهء رعد ( 13 ) آيهء 30 .