در شرع پيغامبرى بود از پيغامبران ، و گفتند : عادت ملوك ايشان بود بر سبيل عقوبت ، لقوله : * ( ما كانَ لِيَأْخُذَ أَخاه فِي دِينِ الْمَلِكِ ) * ، اى فى عادة الملك .
آنگه بفرمود تا بارهاى ايشان جستن گرفتند و ابتدا به باردان ( 1 ) برادرانش بكردند پيش از وعاء ابن يامين ( 2 ) ، آنگه چون به وعاء او رسيد ، از وعاء او بيرون آوردند ، و ذلك قوله : * ( ثُمَّ اسْتَخْرَجَها ) * ، و براى آن به لفظ تأنيث گفت - با آن كه صواع مذكّر است - كه رد كرد با معنى و آن سقايت است . و زجّاج گفت : صواع يذكّر و يؤنّث . و از اين جا گفت : * ( وَلِمَنْ جاءَ بِه ) * ، و لم يقل : بها ، و مثله قوله : الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيها خالِدُونَ ( 3 ) ، اى فى الجنّة ، ذهب الى المعنى ، و قوله : وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ الى قوله : فَارْزُقُوهُمْ مِنْه ( 4 ) . . . ، و « وعاء » و ظرف ، باردان باشد ، و يقال : اوعيت المتاع اذا جعلته فى الوعاء و وعيت العلم اذا حفظته .
و قوله ( 5 ) : * ( كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ ) * ، دليل آن مىكند كه آن به امر خداى بود . گفت :
همچونين ( 6 ) ما كيد كرديم ، يعنى تدبير ساختيم براى يوسف . عبد اللَّه عبّاس گفت :
صنعنا . ربيع گفت : الهمنا . ابن الانبارىّ گفت : اردنا . * ( ما كانَ لِيَأْخُذَ أَخاه ) * ، « ما » نفى است و « لام » ، مؤكّد نفى است ، كقوله تعالى : * ( ما كانَ اللَّه لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْه ) * ( 7 ) . . . ، * ( وَما كانَ اللَّه لِيُعَذِّبَهُمْ ) * ( 8 ) . . . ، * ( وَما كانَ اللَّه لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ ) * ( 9 ) * ( . . . ) * ، و نظاير ذلك كثيرة . و دين الملك ، عادته ، قال الشّاعر :
يقول و قد درأت ( 10 ) لها وضينى
ا هذا دينه ابدا و دينى
گفت : يوسف برادر را بر عادت ملك نگرفتى و نتوانستى گرفتن الَّا به مشيّت و خواست خداى ، يعنى اگر نه اعلام خداى بودى و هدايت او يوسف را به اين معنى ، يوسف ندانستى كه چه بايد كردن ( 11 ) .
هامش
( 1 ) . مل : به بار ، آج ، لب : بار آن .
( 2 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آج ، لب : بن يامين .
( 3 ) . سورهء مؤمنون ( 23 ) آيهء 11 .
( 4 ) . سوره نساء ( 14 ) آيهء 8 ، اساس : فارزقوهم فيه ، كه با توجه به ضبط قرآن مجيد تصحيح شد .
( 5 ) . اساس و .
( 6 ) . قم ، آو ، بم : چنين .
( 9 - 7 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 179 .
( 8 ) . سورهء انفال ( 8 ) آيهء 33 .
( 10 ) . مل ، آج : دارت .
( 11 ) . قم : كرد .