الكعبه . گفتند : به خداى كه شما دانى كه ما نه به آن ( 1 ) آمدهايم تا در زمين فساد كنيم ، يعنى راه زنيم ، لقوله : * ( وَيَسْعَوْنَ فِي الأَرْضِ فَساداً ) * ( 2 ) . . . ، * ( وَما كُنَّا سارِقِينَ ، ) * و ما دزد نبودهايم .
* ( قالُوا فَما جَزاؤُه إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ ) * ، گفتند : چه جزا و پاداشت بود آن را ، يعنى آن دزدى را [ 27 - پ ] يا آن كار كه ذكر آن مىرفت اگر دروغ گوى ؟
ايشان گفتند : * ( جَزاؤُه مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِه فَهُوَ جَزاؤُه ) * ، و تقدير آن است كه :
جزاؤه استرقاق من وجد فى رحله فهذا الجزاء . * ( جَزاؤُه ) * ، على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه لوضوح ( 3 ) الكلام و دلالة الحال عليه ، گفت ( 4 ) : جزاى او آن بود كه آن را كه اين صاع ( 5 ) در رحل او بيابند ، بندگى كند خداوند صاع ( 6 ) را ، اين جزاى چونين ( 7 ) جزاى او باشد .
و وجهى دگر گفتند ، و آن آن است كه : * ( جَزاؤُه ) * مبتدا باشد ، * ( مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِه ) * مبتداى دوم باشد ، * ( فَهُوَ جَزاؤُه ) * ، اى الاسترقاق جزاؤه - و اين جمله در جاى خبر مبتداى دوم باشد . و از استرقاق بهو كنايت براى آن كرد كه حال بر او دليل كرد .
و وجهى دگر آن است كه : * ( جَزاؤُه مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِه ) * عندنا فهو كجزائه عندكم ، گفت : جزاى آن كس كه در رحل او يابند اين صاع ، آن است كه او را بندهء آن كنند كه خداوند صاع ( 8 ) است ، همچنان كه بنزديك شما هست ، يعنى در اين حكم از ميان ما و شما خلاف نيست . و قوله : * ( مَنْ وُجِدَ ) * ، « من » محتمل است دو وجه را : يكى آن كه موصوله باشد ، و يكى آن كه مجازات را باشد ، نبينى ( 9 ) كه در جواب او « فا » مىآيد فى قوله : * ( فَهُوَ جَزاؤُه . كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ ) * ، چنين جزا دهيم ستمكاران را . اين حكايت قول ايشان است كه گفتند : ما جزاى هر ظالمى چنين كنيم ( 10 ) و در تأويل آيت دو وجه گفتند : يكى آن كه اين حكم ، اعنى استرقاق السّارق
هامش
( 1 ) . آو ، بم ، آج : براى .
( 2 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 64 .
( 3 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آج ، لب : لوضع .
( 4 ) . قم ، مل : گفتند .
( 6 - 5 ) . آو ، آج : متاع .
( 7 ) . همه نسخه بدلها : چنين .
( 8 ) . آب ، آز : متاع .
( 9 ) . مل : نمىبينى .
( 10 ) . مل : دهيم .