ايشان گفتند : * ( ما ذا تَفْقِدُونَ ) * ، چرا چنين مىگوى و چه مفقود كردهاى ؟ و ذلك قوله : * ( قالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ ) * ، گفتند : يعنى برادران يوسف . * ( وَأَقْبَلُوا ) * ، « واو » حال است .
* ( عَلَيْهِمْ ) * ، على اصحاب يوسف در آن حال كه روى در ايشان نهادند و گفتند : چه گم كردهاى ، ايشان گفتند : * ( نَفْقِدُ صُواعَ [ الْمَلِكِ ] ) * ( 1 ) * ( ) * ، ما صواع ملك نمىيابيم ، * ( وَلِمَنْ جاءَ بِه حِمْلُ بَعِيرٍ ) * ، و آن را كه آن با ميان آرد شتروارى گندم بدهيم ، * ( وَأَنَا بِه زَعِيمٌ ) * ، و من به آن پايندانم ( 2 ) . اين منادى گفت كه او مهتر آن كيّالان و كسانى بود كه تولَّاى آن كار مىكردند . و الزّعيم ، و الضّمين و الكفيل و القبيل ، واحد ، قال الشّاعر ( 3 ) :
فلست بآمر فيها بسلم ( 4 )
و لكنّى على نفسى زعيم
و « زعيم » ( 5 ) ، رئيس قوم باشد براى آن كه او ضامن جريرهء ( 6 ) ايشان باشد ، چنان كه ليلى اخيليّه ( 7 ) گفت :
حتّى اذا برز اللَّواء رأيته
يوم اللَّقاء على الخميس زعيما ( 8 )
و مصدره : الزّعامة ، و اصله : الزّعم و الزّعم ، الَّذى هو القول لأنّ الزّعيم هو القايل عنهم و الذّاب عن حريمهم .
ايشان در اين معنى سوگند خوردند و از اين حال تبرّا كردند ، بقولهم : * ( تَاللَّه ) * ، به خداى سوگند خوردند ، و اصل اين « با » است ، آنگه « واو » ، آنگه « تا » ، يقال :
حلفت باللَّه و تاللَّه لأفعلنّ كذا ، آنگه « واو » از « تا » بدل كنند و فعل با او بيفگنند ، يقال : و اللَّه لأفعلنّ ، آنگه « تا » از او بدل كنند ، و « با » ( 9 ) عامتر است براى آن كه در ظاهر و مضمر شود ( 10 ) ، يقال باللَّه و بحياتك و بك و به . امّا « واو » در ظاهر شود ، در مضمر نشود ، يقال : و اللَّه ، و لا يقال : وك ، و وه ( 11 ) ، آنگه « تا » از همه خاصتر است براى آن كه در يك اسم شود و آن « اللَّه » است ، يقال : تاللَّه ، و لا يقال : تا الرّحمن و لا تربّ
هامش
( 1 ) . اساس ندارد ، با توجه ديگر نسخهها و معنى عبارت آورده شد .
( 2 ) . آج : يا بندهايم .
( 3 ) . مل شعر .
( 4 ) . قم : بلم ، آو ، بم ، آز ، آج ، لب : مسلم ، مل : مسلم .
( 5 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آج ، مل قوم .
( 6 ) . آج : جريده .
( 7 ) . بم ، آز : احليه ، آج : اصله .
( 8 ) . اساس : زعيمها ، با توجّه به نسخه بدلها تصحيح شد .
( 9 ) . آو ، بم ، آب ، آز : تا .
( 10 ) . قم در مظهر و در مضمر شود .
( 11 ) . قم ، آو ، بم : وه ، آب ، آز : وه .