* ( يَأْكُلْنَ ) * ، يعنى يفنين ( 1 ) ، بخورند اين سالهاى قحط آنچه نهاده باشى ( 2 ) در سالهاى پيشين .
و اين بر دو وجه بود : يكى آن كه « اكل » به معنى افنا ( 3 ) باشد چون سال قحط بود و تخم نروياند و مدد نباشد و خرج ( 4 ) بود پنداريى ( 5 ) سال قحط آن را به فانى كرد . آنگه آن افنا و اهلاك ( 6 ) را كل خواند . و وجه دوم ( 7 ) آن كه مراد آن است : تأكلون ( 8 ) فيها ، كه شما در اين سالها بخورى . آنگه سالها را به اكل وصف كرد ، لوقوع الاكل فيها ، كما يقال : نهار صايم و ليل قايم ، و كما قال الشّاعر :
نهارك بطَّال و ليلك نايم
و عيشك يا مغرور عيش البهايم
و شدّت در وصف سال ، كنايت است از قحط . و گفتهاند : شدّت در هفت جاى استعمال كنند : در كرّت ( 9 ) و در مدّ و زمان ( 10 ) و خشم و الم و شراب و تن . و الاحصان ، الاحراز ، و الجعل في الحصن .
* ( ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيه يُغاثُ النَّاسُ ) * ، العام ، السّنة ، و اشتقاقه ( 11 ) من عام فى الماء يعوم عوما ، اذا سبح ( 12 ) فيه ، براى سيرش ( 13 ) را . و « الف » او منقلب است از « واو » بدلالة ( 14 ) قولهم فى الجمع اعوام ، و الحول ( 15 ) ، السّنة لحوله و دوره ( 16 ) على النّاس .
* ( يُغاثُ النَّاسُ ) * ، غوث نفعى باشد بر سر شدّتى و سختيى . و غوث ، فرياد رسيدن باشد ، و اغاثة ، مصدر او باشد . و استغاثة ، فرياد خواستن باشد ، و غيث بارانى باشد كه در وقت حاجت بارد . و آن گياه كه به آن باران رويد آن را « غيث » خوانند . * ( وَفِيه يَعْصِرُونَ ) * ، جملهء قرّا به « يا » خواندند خبرا عن الغايب . و حمزه و كسائى به « تا » ى خطاب خواندند و مراد به « عصر » ، هر چيزى كه از او شرابى بگيرند چون : انگور و
هامش
( 1 ) . آز : يفتين .
( 2 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آج ، لب : بنهاده باشى .
( 3 ) . آج : فنا .
( 4 ) . آو ، بم ، آب ، آز : خروج .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : پندارى .
( 6 ) . قم ، آب ، آز : هلاك .
( 7 ) . آج ، لب : دگر .
( 8 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آج : يأكلون .
( 9 ) . آو ، بم : كر ، آب ، آز : كوه .
( 10 ) . آو ، بم ، زبان ، آج : زبان .
( 11 ) . قم : و استعامه .
( 12 ) . آو ، بم ، آب ، آز ، آج ، لب : سبح ، مل : شح .
( 13 ) . آو ، بم ، آب ، آز : شيرش .
( 14 ) . قم : بدلا عن .
( 15 ) . آو ، بم : الحوال .
( 16 ) . بم ، آج ، لب : لدوره .