باشد از مردمان و از مردمان سؤال نتواند كردن و نداند كردن . قتاده گفت : فقير مرد ( 1 ) زمن محتاج باشد ، و مسكين محتاج تندرست باشد . و بعضى اهل لغت گفتند : فقير آن باشد كه چيزى ندارد ، و مسكين آن باشد كه او را چيزكى بود و لكن كفايت نبود او را بدان . بعضى دگر بر عكس اين گفتند ، و قومى گفتند : هر دو به يك معنى باشد ، قال الشّاعر :
امّا الفقير الَّذي كانت حلوبته
وفق العيال فلم يترك له سبد
اين بيت دليل آن مىكند كه فقير آن باشد كه او را بلغهاى » از عيش بود ، و حجّت آنان كه گفتند اين صفت مسكين است ، قوله تعالى : أَمَّا السَّفِينَةُ [ 88 - پ ] فَكانَتْ لِمَساكِينَ . . . ( 3 ) ، و كشتى درياى مبلغى ارزد ، خداى تعالى صاحب آن را مسكين مىخواند . ضحّاك و ابراهيم نخعى گفتند : فقرا ، درويشانى بودند كه هجرت كردند ، و مسكين درويشى بود كه نه مهاجر بود . عكرمه گفت : فقير از مسلمانان باشد و مسكين از اهل ذمّت . فرّاء گفت : فقرا ، اهل صفّه بودند كه ايشان را مأوى و منزلى نبود ، و مسكين آنان بودند كه ايشان را جاى بود . و محمّد بن مسلمه ( 4 ) به عكس اين گفت ، فقير آن باشد كه او را مسكنى بود كه در او بنشيند و كسى كه او را خدمت كند و او را احتياجى باشد ، و هر محتاجى ( 5 ) را فقير خوانند ، نبينى كه خداى تعالى مىگويد : يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّه . . . ( 6 ) ، و مسكين آن باشد كه اين هيچ نباشد او را ، نبينى كه خداى تعالى چگونه تحريص كرد بر اطعام او ، چند جاى گفت : عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ ( 7 ) ، و طعام كفّارات گفت به دو دهيد و هيچ حاجت عظيمتر از حاجت به سدّ جوعت نباشد ، و مرد منقطع الحيله را مسكين خوانند ، من
قوله - عليه السّلام : مسكين مسكين رجل لا زوجة له و مسكينة مسكينة امرأة لا زوج ( 8 ) لها ،
و
فى الحديث « مساكين اهل النّار »
و قال الشّاعر :
مساكين اهل الحبّ حتّى قبورهم
عليها تراب الذّلّ بين المقابر
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج : مردى .
( 2 ) . آو ، آج ، بم : بلغتى .
( 3 ) . سورهء كهف ( 18 ) آيهء 79 .
( 4 ) . آو ، آج ، مل : محمّد بن مسلم .
( 5 ) . مج : و نيز محتاج .
( 6 ) . سورهء ملائكه ( 35 ) آيهء 15 .
( 7 ) . سورهء حاقّه ( 69 ) آيهء 34 سورهء فجر ( 89 ) آيهء 18 سورهء ماعون ( 107 ) آيهء 3 .
( 8 ) . اساس : زوجهء به قياس نسخهء آو ، تصحيح شد .