جماعتى كفّار در ماه حرام زيادتى كردند ، يك سال منادى در موسم ندا كردى كه :
خدايان شما محرّم را حرام كردند ، حرام داريد ان را . و دگر سال ندا كردى كه :
خدايان شما صفر را حرام كردند ، حرام داريد آن را ، و آن را صفرين خواندندى . و جماعتى علما و مفسّران گفتند ( 1 ) بالفاظ مختلفة و معان متّفقه كه : عرب اين چهار ماه ( 2 ) حرام داشتند از عهد ابراهيم و اسماعيل - عليهما السّلام - و كار عرب ، حرب و غارت بودى ، سخت مىآمد بر ايشان كه سه ماه پيوسته امساك كنند از حرب و غارت ، گفتند : ما را كار اين است و ما به توالى اين ماههاى پياپى رنجور مىشويم و نخواستند كه استحلال كنند ، به يك بار نسئ كردند ، اعنى تأخير كردند ماه حرام را از محرّم با ( 3 ) صفر ، تا مدّتى بر اين بودند كه : صفر حرام مىداشتند و محرّم حلال ، و آن را احد الصّفرين خواندند . و بعضى اهل تأويل قول رسول را - عليه السّلام - كه گفت :
لا صفر
بر اين تفسير داد ، آنگه ايشان را حاجت افتاد كه از صفر تأخير كردند تا ربيع ، و از آن ماه نيز تأخير كردند تا بر ( 4 ) دوازده ماه بگرديدند ( 5 ) ، تا چون اسلام در آمد به حسابى كه ايشان نهاده بودند كه هر سال يك ماه تأخير كردندى ماه حرام با محرّم افتاده ( 6 ) بود ، و اين از پس روزگار دراز بود .
مجاهد گفت : عرب هر دو سال حج در ماهى از ماههاى حرام كردندى دو سال در ذو القعده و دو سال در ذو الحجّه و دو سال در محرّم و دو سال در صفر ، اين نسيء ايشان بود تا اتّفاق چنان افتاد كه آن سال كه رسول - عليه السّلام - سورت براءت فرستاد ، حج در ذو القعده كردند ، پس سال ديگر كه رسول - عليه السّلام - حجّة الوداع كرد ، حج با ذو الحجّه افتاده بود و خداى تعالى اين سورت فرستاد و نسيء حرام كرد . و رسول - عليه السّلام - در حجّة الوداع خطبه كرد ، و در آن جا گفت :
الا انّ الزّمان قد استدار كهيئة يوم خلق [ اللَّه ] ( 7 ) السّموات و الارض السّنة اثنا عشر شهرا منها اربعة حرم ثلث متواليات ذو القعدة و ذو الحجّة و المحرّم و رجب مضر الَّذي بين جمادى و شعبان
روزگار بگرديد همچنان كه آن روز كه خداى تعالى آسمان و زمين آفريد ، سال
هامش
( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : گفتندى .
( 2 ) . آج ، لب را .
( 3 ) . آج ، لب : تا .
( 4 ) . مل : هر .
( 5 ) . آو ، آج ، بم ، مج ، لب : بگرديد مل : بكردند .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج : افتاد .
( 7 ) . اساس : ندارد به قياس با نسخهء مج ، افزوده شد .