مداخله كردم در حديث رسول ، تا رسول - عليه السّلام - گفت :
الَّا سهيل بن بيضاء .
چون دگر روز بود ، باز آمدم رسول را ديدم كه دلتنگ نشسته بود و ابو بكر مىگريست ، من گفتم : يا رسول اللَّه ! چه حادثه افتاد ؟ مرا بگوى تا من نيز بگريم ، و اگر گريه نيايد مرا تكلَّف كنم . گفت : بر اصحاب شما مىگريم كه خداى ايشان را عذاب خواست فرستادن ، و عذاب به ايشان چنان نزديك بود [ 48 - پ ] كه اين درخت به ما ، و بنزديك ما درختى بود . و خداى تعالى اين آيت فرستاده بود : * ( ما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَه أَسْرى ) * بصريان خواندند : « ان تكون » ، به « تا » ، و باقى قرّاء به « يا » ى معجمه من تحت . حجّت قراءت بصريان ، آن است كه : اسرى ، جمع است و جمع مؤنّث باشد . و حجّت قراءت آنان كه به « يا » خوانند ( 1 ) ، آن است كه ، فعل مقدّم است و تأنيث نه حقيقى است ، و فصلى هست ميان فعل و فاعل بقوله : * ( لَه ) * . و اخفش اين اختيار كرد . ابو جعفر تنها خواند : اسارى ، و باقى قرّاء خوانند ( 2 ) . * ( أَسْرى ) * . ابو على گفت : « اسرى » ، بر قياس مطرّدتر است در جمع فعيل ، و نظيره : جريح و جرحى ، و قتيل و قتلى ، و عقير و عقرى ، و لديغ و لدغى ، اين جمله فعلى است به معنى مفعول . و همچنين - چون مصاب ( 3 ) فى بدنه باشد هم اين آيد ( 4 ) ، كمريض و مرضى ، و احمق و حمقى ، و سكران و سكرى ، و اسارى در جمع اسير خلاف قياس است و انّما شبّهوه بكسلان و كسالى . و ابو الحسن فرق كرد ميان « اسرى » و « اسارى » ، گفت : اسرى ، اسيران بىبند باشند و اسارى ، اسيران با بند باشند . و ازهرى گفت : اسرى ، جمع اسير است و اسارى جمع اسرى ، فهو اذا جمع الجمع . و اصل كلمه شدّت ( 5 ) باشد ، و اسير مشدود بود ، فعيل به معنى مفعول ، و منه قوله : وَشَدَدْنا أَسْرَهُمْ ( 6 ) . . . ، اى احكمنا خلقهم ، و قتب مأسور ، اى مشدود بالقدّ ، و قوله : * ( حَتَّى يُثْخِنَ فِي الأَرْضِ ) * ، اثخان ، مبالغت در قتل باشد و تغليظ حال من الثّخانة و هى الغلظة و الكثافة . حق تعالى اين آيت بر آن فرستاد كه ، هواى صحابهء رسول الَّا من شذّ عنهم ( 7 ) بر آن بود كه ، اسيران را نكشند و فديه ستانند چه ايشان را ميل به مال بود و آنچه خداى دانست .
هامش
( 2 - 1 ) . همهء نسخه بدلها : خواندند .
( 3 ) . اساس : مضاف به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد .
( 4 ) . اساس : اين آيت آمد ظاهرا روى كلمهء آيت خط كشيده شده است متن به قياس با نسخهء مل ، تصحيح شد .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها : شدّ .
( 6 ) . سورهء انسان ( 76 ) آيهء 28 .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : عندهم .