اى ، الى العدل . و ميانهء كار را « سواء » گويند ، لاستوائه الى الطَّرفين ، قال اللَّه تعالى : فِي سَواءِ الْجَحِيمِ ( 1 ) ، اى في وسطها ، و قال حسّان :
يا ويح انصار النّبىّ و رهطه
بعد المغيّب في سواء الملحد
اي ، في وسط الملحد و « سوى » و « سوى » لغتان في سواء ، قال اللَّه تعالى : مَكاناً سُوىً ( 2 ) ، اى وسطا بيننا و بينكم ، و قال آخر ( 3 ) :
وجدنا ابانا كان حلّ ببلدة
سوى بين قيس قيس عيلان ( 4 ) و الفزر
[ 45 - ر ] وليد مسلم ( 5 ) گفت : على مهل بر آهستگى ، و اين لغت معروف نيست . اگر گويند ، چگونه روا باشد كه اين نقض عهد رسول - عليه السّلام - بر ظنّ و خوف بود ؟
گوييم : بر قول آن كه ظن را بر علم تفسير كرد ، اين سؤال لازم نباشد ، و بر قول آن كه ظن گفت : لا بد ظنّى باشد عن امارة صحيحة . و آنچه راجع باشد با منافع و مضارّ ، ظن قايم مقام علم باشد در او ، چون از ايشان فعلى بيند كه دليل نقض عهد و خيانت كنند تا ( 6 ) تا امارات آن باشد روا باشد او را و جز او را نبذ عهد كردن عقلا و شرعا . * ( إِنَّ اللَّه لا يُحِبُّ الْخائِنِينَ ) * كه خداى تعالى خيانت كنندگان را دوست ندارد و مريد نفع و ثواب ايشان نباشد ، چه ايشان مستحقّ عقاب و اهانت و استخفاف باشند . و اين آيت در بنى قريظه فرود آمد . و واقدى گفت : در بنى قينقاع آمد و به اين آيت رسول - عليه السّلام - به زبر ( 7 ) حصن ايشان رفت و بازيشان ( 8 ) قتال كرد .
* ( وَلا يَحْسَبَنَّ ) * ( 9 ) * ( الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا ) * ، ابن عامر و حمزه و حفص و ابو جعفر خواندند : لا يحسبنّ به « يا » ، و او محتمل باشد سه وجه را :
يكى آن كه : مسند باشد به * ( الَّذِينَ ) * ، و الَّذين فاعل او باشد و مفعول اوّل مقدّر باشد ، اى لا يحسبنّ الَّذين كفروا و انفسهم سابقين لنا نبايد تا كافران پندارند خود را كه از ما سبق توانند بردن .
و وجهى ديگر در او آن است كه : فاعل در او مضمر باشد ( 10 ) ، تقدير آن باشد كه :
هامش
( 1 ) . سورهء صافّات ( 37 ) آيهء 55 .
( 2 ) . سورهء طه ( 20 ) آيهء 58 .
( 3 ) . مل شعر .
( 4 ) . اساس : غيلان به قياس نسخهء آو ، تصحيح شد .
( 5 ) . مل ، مج : وليد بن مسلم .
( 6 ) . لب : يا .
( 7 ) . مل ، مج : به زير آو ، آج ، بم ، لب ، آن : بر .
( 8 ) . بازيشان / باز ايشان / با ايشان .
( 9 ) . اساس و ديگر نسخه بدلها : تحسبنّ با توجه به متن قرآن مجيد تصحيح شده نيز رك : آيهء 59 و زير نويس آن از همين سوره .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج و .