بالمكاره كشرر النّار ، و اصل او نيز اظهار باشد براى آن كه شرر آتش چون از او مىجهد ظاهر مىشود ، و منه قول الشّاعر :
[ و ] ( 1 ) حتّى اشرّت بالأكفّ المصاحف
اى ، اظهرت و نشرت ، و حق تعالى گفت : بترين جانوران بنزديك خداى تعالى ، كافرانند . و براى آن دوابّ خواند ايشان را كه ، ايشان بمثابت چهارپايانند ، فى قوله : أُولئِكَ كَالأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ ( 2 ) . . . ، آنگه خبر داد كه ، ايشان ايمان نيارند تا رسول - عليه السّلام - توقّع نكند و طمع از ايمان ايشان ببرد و دل عزيز خود در بند ندارد [ 44 - پ ] .
* ( الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ) * آنان كه تو با ايشان عهد كردى از جملهء اين كافران پس عهد تو مىشكافند ( 3 ) هر بارى و از خداى نمىترسند در نقض عهد . مفسّران گفتند كه :
آيت در بنى قريظه آمد كه با رسول عهد كردند كه بازو ( 4 ) قتال نكنند و كس را بر او يارى ندهند ، عهد او بشكستند يك بار و مشركان مكّه را به سلاح يارى دادند . چون رسول كس فرستاد به ايشان و ملامت كرد ايشان را ( 5 ) ، گفتند : ما را فراموش بود .
دگر باره روز خندق عهد بشكافتند ( 6 ) و به مكّه آمدند و با مشركان همدست شدند و با رسول كارزار كردند ، خداى تعالى گفت : * ( ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ ) * .
آنگه حق تعالى گفت : * ( فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ ) * اگر ايشان را در كارزار بيايى ( 7 ) و ملاقات باشد تو را با ايشان و به دست تو افتند ، * ( فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ ) * .
عبد اللَّه عبّاس گفت : نكل بهم من خلفهم ايشان را به نكال ديگران كن . سعيد جبير گفت : انذر بهم به ايشان بترسان آنان را كه از پس ايشان باشند . و بعضى دگر گفتند : فرّق بهم بپراگن به ايشان ، كارى كن كه ديگران از تو پراگنده شوند و بگريزند . عطا گفت : اثخن فيهم القتل قتل در ايشان شايع كن تا ديگران عبرت گيرند . قتّيب ( 8 ) گفت : سمّع بهم بشنوان به ايشان ، يعنى كارى كن با ايشان كه باز گويند ، و انشد ( 9 ) :
هامش
( 1 ) . اساس : ندارد از آو ، افزوده شد .
( 2 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 179 .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : شكستند .
( 4 ) . بازو / باز او / با او .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج ايشان .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : بشكستند .
( 7 ) . مل ، مج : بيابيد .
( 8 ) . آج : قبطى .
( 9 ) . مل : قال الشّاعر .