در اين آيت بيان عدل خود كرد و رد كرد بر جملهء مجبّران و قدريان ، گفت : من كه خدايم ، نعمتى [ كه ] ( 1 ) مبتدا كرده باشم بر سبيل تفضّل با بندگان خود ، از كرم خود روا ندارم كه آن نعمت بر ايشان بگردانم و بدل كنم تا آن كه ايشان حال بر خود بگردانند ، و به جاى شكر نعمت ، كفران كنند و به جاى اعتراف جحود . و آن خداى كه از كرم روا ندارد كه ناواجب نامستحق از بنده بگرداند الَّا عند جحود و كفر او تا از او باشد ، كى روا دارد كه بنده را به گناه ناكرده يا به فعلى كه آفريده باشد يا به چيزى كه بنده را در آن صنعى نباشد بگيرد و عقوبت كند ! و اين آيت دليل فضل و عدل اوست ( 2 ) - تعالى عن الظَّلم علوّا كبيرا . * ( وَأَنَّ اللَّه سَمِيعٌ عَلِيمٌ ) * و خداى تعالى شنوا و داناست .
* ( كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ ) * چون عادت و طريقت و صنيع ( 3 ) آل فرعون و آنان كه پيش از او بودند كه به آيات ما تكذيب كردند از انواع كفّار ، ما ايشان را هلاك كرديم به گناهشان ( 4 ) ، بهرى را به آب و بهرى را به آتش و بهرى را به خسف و [ بهرى را به نسخ و ] ( 5 ) بهرى را به مسخ و بهرى را به رجفه و بهرى را به باد و بهرى را به صيحة و بهرى را به تيغ . * ( وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ ) * و آل فرعون را غرق كرديم . * ( وَكُلٌّ كانُوا ظالِمِينَ ) * و همهء ظالم و بيدادگر بودند ، و اين آيت نيز دليل عدل است دو جاى يكى آن كه گفت : * ( فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ ) * ما ايشان را به گناه ايشان هلاك كرديم ، و اين جزا بر عمل باشد و عقاب به استحقاق ، و دگر : * ( وَكُلٌّ كانُوا ظالِمِينَ ) * ، گفت : همه ظالم بودند ، چون حق تعالى ظلم از خود نفى كرد و حوالت به كافران ( 6 ) و ظالمان كرد ، از ايشان ( 7 ) كافرتر و ظالمتر آن بود كه از ايشان نفى كند و به خداى حوالت كند .
* ( إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ ) * « شرّ » نقيض خير ( 8 ) باشد ، و گفتهاند : « شرّ » ( 9 ) ، مضرّتى ( 10 ) باشد عظيم و خير هر ( 11 ) منفعتى باشد تمام . و اصل شرّ ، اظهار بود و قيل الشّرّ الرّمى
هامش
( 5 - 1 ) . اساس : ندارد به قياس نسخهء آو ، افزوده شد .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها و قد .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز آج و لب : صنع .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج : گناهانشان .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها كرد .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : و ظالمان ايشان .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : نقيض الخير .
( 9 ) . همهء نسخه بدلها هر .
( 10 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آن : ضررى مل : ضرّى .
( 11 ) . اساس : به هر به قياس نسخهء مل ، تصحيح شد .