و آل فرعون ، قوم او و اهل دين او بودند ، براى آن كه آل خواند ايشان را كه ، امرهم كان يؤل اليه اى يرجع من آل اذا رجع . و گفتهاند : اهل باشد ، « ها » را بدل كردند به « الف » ، و اين از جمله ابدال است . * ( وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ) * و آنان كه پيش ايشان ( 1 ) بودند از جمله كافران ، به آيات خداى كافر شدند ، * ( فَأَخَذَهُمُ اللَّه بِذُنُوبِهِمْ ) * خداى ايشان را به گناه ايشان بگرفت چنان كه اينان را به گناه ( 2 ) اينان كه خداى [ تعالى ] ( 3 ) قادر است و سخت عقوبت .
* ( ذلِكَ بِأَنَّ اللَّه لَمْ يَكُ مُغَيِّراً ) * ، « ذلك » ، اشارت است بدان عذاب و نقمت كه فرمود با قريش در غزات بدر گفت آن ، و * ( ذلِكَ ) * ، اشارت است [ 44 - ر ] به دور تر و « ذاك » به نزديكتر . آن ، به سبب آن بود كه خداى تعالى هيچ نعمت كه بر قومى كرده باشند بنگرداند و به نقمت بدل نكند مگر آنگه كه ايشان نيّت و فعل گردانند .
كلبى گفت : اهل مكه را خواست كه ايشان را نعمت چنين فرمود كه : . . . أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ ( 4 ) . و محمّد را - صلَّى اللَّه عليه و آله - بديشان فرستاد ، شكر آن نعمت نكردند و به كفران بدل كردند ، لا جرم خداى تعالى بر ايشان ( 5 ) بگردانيد و به عذاب بدل كرد . سدّى گفت : نعمت محمّد است - عليه السّلام - كه خداى او را به اهل مكّه فرستاد ، قدرش نداستند و شكرش نكردند تا خداى او را هجرت ( 6 ) فرمود با مدينه . و * ( ذلِكَ ) * ، در محلّ رفع است به ابتدا و * ( بِأَنَّ اللَّه ) * ، در جاى خبر اوست و خبر [ بر ] ( 7 ) حقيقت محذوف است ، و تقدير آن است كه : ذلك واقع كائن بانّ اللَّه لم يك .
« نون » ، در حال جزم از كان بيفگنند و از اخوات او چون ، صان يصون ، و خان يخون نيفگنند براى كثرت استعمال را ، و براى آن كه كان از امّهات افعال است ، چون كان به معنى وقع و حدث باشد ، هيچ فعل نبود و الَّا در او معنى وقوع و حدوث باشد ، نبينى كه قام و قعد و اكل و شرب - همه را - معنى آن است كه : حدث قيام و قعود و أكل و شرب ، و ديگر افعال چنين نيست ، براى اين گويند : لم يك ، و نگويند : لم يص و لم يخ في لم يصن و لم يخن . * ( حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ ) * ، حق تعالى
هامش
( 1 ) . پيش ايشان / پيش از ايشان .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : گناهان .
( 7 - 3 ) . اساس : ندارد به قياس آو و اتفاق نسخ افزوده شد .
( 4 ) . سورهء قريش ( 106 ) آيهء 4 .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج نعمت .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج : نقل .