* ( وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ ) * و نيز ياد كنيد چون با شما نمود ايشان را به وقت ملاقات و مقابله در چشمهايتان اندك ، و شما را نيز در چشم ايشان اندك كرد . و حكمت در اين ، آن بود تا مسلمانان در فصل اوّل كه ايشان را اندك بينند ، بد دل نشوند و قوى دل باشند . مقاتل گفت : براى آن كه رسول - عليه السّلام - ايشان را در خواب ديد كه اندك بودند با صحابه بگفت ، خداى تعالى نخواست تا خواب رسول - عليه السّلام - خلاف شود . عبد اللَّه مسعود گفت : در چشم ما چنان آمدند كه من گفتم يكى را از جملهء ما كه اينان همانا ( 1 ) هفتاد مرد باشند ، گفت : تا به پانصد ( 2 ) مرد ، * ( وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ ) * و شما را در چشم ايشان اندك كرد تا اهبت و ساز نكنند و جدّ و جهد و مبالغت نكنند و تواكل و تجادل كنند تا سبب ظفر مسلمانان باشد و خذلان ايشان .
سدّى گفت : چنان اندك آمدند ( 3 ) مسلمانان [ 39 - پ ] در چشم كافران ، كه يكى از ايشان گفت : بياى ( 4 ) تا برگرديم كه كاروان به سلامت رفت . ابو جهل گفت : نرويم و تا اينان را استيصال ( 5 ) نكنيم . آنگه گفت : هيچ ( 6 ) سلاح مگيرى ( 7 ) ، اينان را به دستگير بگيرى و به رسنها ( 8 ) ببندى تا با خود ببريم كه براى اينان سلاح گرفتن كرا نكنند .
كلبى گفت : براى آن بود تا هر يكى از دو لشكر دلير شوند بر صاحبش تا خداى تعالى حكمى كه خواست كردن بكند . اگر گويند ، روا باشد كه خداى تعالى ايشان را در چشم بينندگان كم نمايد ، با آن كه ايشان مىبينند ، نه اين مؤدّى بود با آن كه ادراك معنى بود تا وثاقت برخيزد به مشاهدات ؟ گوييم : آن ، ديدنى حقيقى نباشد ، و ايشان در ديدن و حزر ( 9 ) استقصا نكرده باشند . و روا باشد كه موانعى باشد آن جا از رؤيت ، چون : گرد و ضباب و استتار بعضى به بعضى ، و نيز روا باشد كه خداى تعالى قطع شعاع كند ميان رائى و بعضى مرئيّات ( 10 ) بر سبيل معجز ، و اين جمله وجوه آن است كه توجيه ( 11 ) توان كرد در اين باب تا ادا نكند با اين فساد كه گفتى .
هامش
( 1 ) . آو ، بم تا .
( 2 ) . مل ، مج ، لب : تا به صد .
( 3 ) . اساس : آمدند و به قياس آو ، و اتّفاق نسخهها تصحيح شد .
( 4 ) . بياى / بيايى / بياييد .
( 5 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : مستأصل .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها كس .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : برمگيرى .
( 8 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج و لب : دستها .
( 9 ) . لب ، آن : جزر .
( 10 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : مرئيان .
( 11 ) . اساس : توجه به قياس نسخهء مل ، تصحيح شد .