ايشان نوحه كردند ، و به جاى طمع عزّت و منعت ، ذلَّت و خوارى يافتند .
حق تعالى گفت : اهل مكّه بر اين وجه بيرون آمدند ، شما كه مؤمنانى چنين ( 1 ) بيرون مشوى . و « بطر » ، خروج باشد از موجب شكر نعمت با كفرانش ، و اصل او شقّ و شكافتن باشيد ، و منه البيطار ، و بيطار از اين جا باشد كه گوشت بشكافد به نيشتر ، و يقال : بطر الانسان يبطر بطرا و ابطره الغنى ( 2 ) ابطارا ، و « ريا » ، اظهار كار نيكو باشد تا مردمان ببينند با آن كه كار بد ( 3 ) پنهان كرده باشد . و « صدّ » ، منع بود و بعضى فرق كردند ميان صدّ و منع ، گفتند : منع ، آن باشد كه فعل با او متعذّر بود ، و « صدّ » ، آن باشد كه دعوت كند با ترك فعل . * ( وَاللَّه بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ ) * ، و خداى تعالى عالم است به آنچه ايشان مىكنند ، و عالمى او به آن محيط » . و روا بود كه گويند :
قادر است بر ايشان ، و ايشان از قبضهء قدرت او بيرون نيند ( 5 ) . پس بمنزلت آن است كه محيط است به ايشان .
* ( وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ ) * گفت : ياد كنى چون بياراست ابليس براى ايشان عملهاى ايشان . و سبب آن بود به روايت عبد اللَّه عبّاس و محمد بن اسحاق و سدّى و كلبى كه : قريش چون خواستند كه از مكّه بيرون آيند ، ياد آمد ايشان را كه ميان ايشان و بنى بكر بن عبد مناث ( 6 ) بن كنانه كارزارى هست ( 7 ) و كينهاى قديم ، گفتند : نبايد كه اين كنانيان ما را تعرّض كنند ، و ما را دو فرقه بايد شدن و دو خصم پيش باشد ما را با دو گروه جنگ بايد كردن . توقف نمودند تا در اين كار انديشه كنند . ابليس بيامد با لشكرى بر صورت سراقة بن مالك بن جعشم ( 8 ) الشّاعر الكنانىّ ثمّ المدلجىّ - و او از جمله اشراف و رؤساى بنى كنانه بود ، و گفت قريش را : * ( لا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ ) * امروز از همه آدميان كس شما را غالب نشود ، * ( وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ ) * و من همسايه و پناه شماام ، و الجار المجير ، قال الشّاعر :
يا ظالمي انّى تروم ظلامتي
و اللَّه من كلّ الحوادث جاري
هامش
( 1 ) . آج ، لب : بر اين وجه .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : ابطر فى المغنى .
( 3 ) . لب ر / را .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها است .
( 5 ) . اساس : نياند / نيند / نهاند .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : مناف .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : بود .
( 8 ) . اساس : حصم به قياس آج ، تصحيح شد .