راست مىگويد كه پيغامبر است ، براى آن كه هيچ امّت را عذاب نكنند و پيغامبران در ميان ايشان باشد ، و نيز آن كه ما استغفار مىكنيم و تا استغفار كنيم عذاب نيايد .
خداى تعالى بر ايشان رد كرد ، بقوله : * ( وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّه ) * ، و بعضى دگر گفتند : اين كلامى است مستأنف ، و عطف نيست بر كلام مشركان ، و حكايت كلام ايشان نيست ، بل خداى تعالى گفت : يا محمّد ! تو در ميان ايشان باشى خداى اينان را عذاب نكند و نيز عذاب نكند اينان را تا استغفار كنند .
آنگه در تأويلش خلاف كردند ابن ابرى ( 1 ) و ابو مالك و ضحّاك گفتند : خداى تعالى اين آيت به مكّه فرستاد و رسول در ميان ايشان بود . چون رسول - عليه السّلام - از آن جا بيرون آمد ، جماعتى مسلمانان آن جا بماندند ، ايشان چارهء ديگر نديدند جز استغفار ، استغفار مىكردند . چون آن جماعت مسلمانان از ميان ايشان بيرون آمدند ، خداى تعالى ايشان را عذاب كرد به فتح مكّه و قتل و اسر ، و ايشان را پراكنده و مستاصل كرد . عبد اللَّه عبّاس گفت : هيچ كس را با وجود پيغامبر هلاك نكنند و تا مؤمنان در ميان ايشان باشند ايشان را عذاب نيايد . چون پيغامبر و آنان كه به دو ايمان دارند بروند ، خداى عذاب فرستد ، چون رسول بيامد و مؤمنان به مدينه هجرت كردند ، خداى تعالى ايشان را روز بدر هلاك كرد .
روايتى دگر از عبد اللَّه عبّاس آن است كه : استغفار راجع است با مشركان ، و استغفار ايشان آن بودى كه ايشان گرد خانه طواف كردندى و گفتندى : لبّيك لبّيك لبّيك لا شريك لك الَّا شريك هو لك تملكه و ما ملك غفرانك [ اللَّهمّ ] ( 2 ) غفرانك . يزيد بن ( 3 ) رومان گفت و محمّد بن قيس كه ، قريش گفتند : چون افتاد اين كه محمّد را خداى از ميان ما اكرام كرد ؟ * ( اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ ) * ، چون شب در آمد پشيمان شدند از اين گفتار و بترسيدند و گفتند : غفرانك اللَّهم غفرانك ، خداى تعالى اين آيت فرستاد . ابو موسى اشعرى گفت : دو امان در ميان ما بود ، يكى : رسول - عليه السّلام - و يكى : استغفار . رسول - عليه السّلام - از ميان ما برفت و استغفار ماند . قتاده و سدّى و ابن زيد گفتند : معنى آيت آن است كه ، خداى تعالى عذاب نكند ايشان را تا تو در
هامش
( 1 ) . مل : ابن آمدى .
( 2 ) . اساس : ندارد از آو ، افزوده شد .
( 3 ) . آو ، آج ، بم ، آن : مرثد بن .