است ، و التّقدير : انّ الشّأن و الامر انّكم ( 1 ) تحشرون اليه .
* ( وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً ) * ، اصل فتنه اختبار و امتحان باشد و آزمايش ، و آن بليّت را كه باطن آدمى بدان پيدا شود آن را فتنه خوانند [ و خصلتى و حالتى كه پديد آيد كه مردمان بر يكديگر ظلم كنند ، آن را فتنه خوانند ] ( 2 ) .
و در آن كه مراد به فتنه چيست در آيت ، مفسّران خلاف كردند : عبد اللَّه عبّاس گفت : معنى آيت آن است كه خداى تعالى گفت : بر منكر خاموش مباشيد و اغضا ( 3 ) مكنيد و رضا مدهيد ( 4 ) ، عذاب خداى كه بيايد ظالم را از ناظالم تميز نكند ، و اين قول بيشتر مفسّران است كه « فتنه » در آيت عذاب است ، پس عذاب چون بيايد ظالمان را بر ظلم ( 5 ) باشد ، و آنان را كه آن ظلم نكرده باشند بر ترك امر معروف و نهى منكر ، و آنان را كه نامكلَّف باشند از اطفال و مجانين و بهايم بر سبيل امتحان .
و تقدير آيت آن است : و اتّقوا فتنة عامّة غير خاصّة بالظَّالمين .
قوله : * ( لا تُصِيبَنَّ ) * ، محتمل است دو وجه را : يكى ، نفى ( 6 ) يكى ، نهى غايب بر قول عامّه مفسّران . و عبد اللَّه عبّاس گفت : نفى ( 7 ) است و در جاى صفت فتنه افتاده است . اگر گويند فعل مضارع را كه جواب قسم نباشد و شرط نباشد به قرينه ما ، نون تأكيد در او نشود ، لا يقال : رأيت رجلا [ لا ] ( 8 ) تفعلنّ كذا ، انّما يقال : و اللَّه تفعلنّ ( 9 ) كذا ، گوييم . امّا فرّاء و كسائى گفتند : كلام متضمّن تحذير است براى آن نون در آورد ، كما قالوا : اتّق الاسد لا يأكلنّك ، و در اين وجه ضعفى هست براى آن كه در اين مثال كه آورد فعل مضارع در جاى جواب امر است نه در جاى صفت ، و جواب درست از او آن است كه : كلام متضمّن شرط و جزاست و تقدير آن است كه : و اتّقوا فتنة لئن لم تتّقوها تصيبنّكم ظالمين و غير ظالمين بپرهيزيد از فتنه و بترسيد از عذابى كه چون بيايد [ به ظالم و ناظالم و به خاص و عام برسد ، يعنى از صفت او اين باشد كه چون بيايد ]
هامش
( 1 ) . آج ، مل ، مج ، لب ، آن اليه تحشرون .
( 8 - 2 ) . اساس : ندارد از آو ، افزوده شد .
( 3 ) . آو ، آج ، بم ، آن : اصغا .
( 4 ) . همه نسخه بدلها كه .
( 5 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آن : از كردن ظلم .
( 6 ) . اساس : نهى به قياس آو و اتّفاق نسخهها تصحيح شد .
( 7 ) . اساس : نصب به قياس نسخهء آو و اتفاق نسخهها تصحيح شد .
( 9 ) . اساس : تفعل ، با توجّه به نسخه آو ، تصحيح شد .