نمايند . حسن گفت اين اخبار است از علم او ، چنان كه گفت : وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْه ( 1 ) . . . ، و در آيت دليل است بر بطلان قول آن كس كه گفت : شايد كه در او مقدور ( 2 ) لطفى باشد كه خداى تعالى اگر با كافر ، آن بكند ( 3 ) ايمان آرد ( 4 ) و بس بنكند ، چه اگر چنين بودى مؤدّى بودى با نقض غرضش - تعالى علوّا كبيرا .
* ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّه وَلِلرَّسُولِ ) * - الايه ، خداى تعالى در اين آيت خطاب با مؤمنان كرد و گفت : اى گرويدگان ! اجابت كنيد خداى و پيغامبر را . و استجابت و اجابت يكى باشد ، و آن طلب موافقت داعى باشد در آنچه با آن دعوت كند . و فرق ميان امر و دعوت آن است كه ، رتبت در امر معتبر است و در دعوت معتبر نيست ، * ( إِذا دَعاكُمْ ) * چون شما را دعوت كند يعنى رسول - عليه السّلام - با كارى كه شما را زنده كند .
مفسّران خلاف كردند سدّى گفت : * ( لِما يُحْيِيكُمْ ) * ، اى للإيمان چون شما را با ايمان دعوت كند . آنگه ايمان را حيات خواندن از دو وجه نيكو باشد يكى آن كه ، كافر را مرده خوانده فى قوله : إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى ( 5 ) . . . ، و دگر آن كه : ايمان ، سبب حيات ابد باشد ، فى قوله : وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّه حَياةً طَيِّبَةً ( 6 ) . . . ، مجاهد گفت : يعنى بالحق ( 7 ) ، چون شما را با حق دعوت كند . و حق را به حيات تشبيه كرد از آن كه مفضى باشد با حيات . قتاده گفت : مراد قرآن است كه در او حيات است و نجات است و عصمت است . محمّد بن اسحاق گفت : مراد جهاد است ، براى آن كه جهاد سبب حيات است ، من قوله تعالى : وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّه أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ [ 29 - ر ] عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ . فَرِحِينَ ( 8 ) . . . ، و مراد به استجابت در آيت ، طاعت است .
ابو هريره روايت كرد كه رسول - عليه السّلام - بگذشت به ابىّ كعب - و او در نماز بود - او را آواز داد و گفت : يا ابىّ ! تعال . ابىّ نماز تخفيف كرد و پيش رسول شد ، رسول - عليه السّلام - گفت : يا ابىّ ! چرا جواب ندادى مرا چون تو را بخواندم ؟ الم
هامش
( 1 ) . سوره انعام ( 6 ) آيهء 28 .
( 2 ) . آو : مقدّمه .
( 3 ) . مل ، مج : كافر بكنند .
( 4 ) . آب ، آج ، بم ، لب ، آن : آرند .
( 5 ) . سوره نمل ( 27 ) آيهء 80 .
( 6 ) . سوره نمل ( 16 ) آيهء 97 .
( 7 ) . همه نسخه بدلها ، بجز مل و مج : للحقّ .
( 8 ) . سوره آل عمران ( 3 ) 169 و 170 .