دعوت او مىشنويد و كلام خداى مىشنويد ، « واو » ( 1 ) اوّل عطف است و دوم حال .
* ( وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لا يَسْمَعُونَ ) * و چنان ( 2 ) مباشيد كه آنان كه گفتند ما مىشنويم و نمىشنيدند ، يعنى به شنيدن منتفع نبودند بمنزلت آنان بودند كه نشنوند ( 3 ) و « واو » هم حال راست . ابو على گفت : مراد به نفى سمع ، نفى قبول است . بعضى گفتند : مراد منافقاناند ، و اين قول محمّد بن اسحاق است . حسن بصرى گفت : مشركانند ، بعضى دگر گفتند : اهل كتاباند - جهودان و ترسايان .
قوله : * ( إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّه ) * ، گفت : بترين جانوران ، و كلّ ما دبّ على الارض فهو دابّة ، و الدّبيب نرم رفتن باشد . اين جا كنايت است از جمله جانوران . گفت :
بترين جانوران بنزديك خداى كرّان [ و ] ( 4 ) گنگان باشند كه عقل را كار نبندند و انديشه نكنند . و مراد به كرّ و گنگ ، آناناند كه حق نشنوند و نگويند ، نه آنان كه ايشان را آفتى و خللى باشد در گوش و زبان ، چنان كه گفت : صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ ( 5 ) . و كلام در اين معنى به استقصار رفته است .
آنگه گفت : * ( وَلَوْ عَلِمَ اللَّه فِيهِمْ خَيْراً لأَسْمَعَهُمْ ) * و اگر خداى در ايشان خيرى دانستى ، بشنوانيدى ايشان را ، يعنى اگر خداى از ايشان اختيار ايمان خير و طاعت شناختى با ايشان لطف كردى تا بشنيدندى و كار بستندى و لكن از ايشان اختيار ايشان و اصرار ايشان بر كفران مىداند كه اگر ايشان را بشنواند نشنوند ، و لكن از او برگردند و اعراض كنند و كار نبندند . ابن جريح و ابن [ زيد ] ( 6 ) گفتند :
لاسمعهم الحجج و المواعظ ( 7 ) . و ابو على گفت : سبب نزول آيت آن بود ، كه ايشان گفتند : ما تو را آنگه باور داريم كه جماعتى من ( 8 ) قصىّ بن كلاب كه سالهاست تا بمردهاند ايشان را زنده كنى تا با ما سخن گويند و ما سخن ايشان را بشنويم ، خداى تعالى آيت فرستاد كه : * ( وَلَوْ عَلِمَ اللَّه فِيهِمْ خَيْراً لأَسْمَعَهُمْ ) * كه اگر خداى در ايشان خيرى دانستى ، يعنى از ايشان ايمان شناختى ، لاسمعهم كلام الموتى كلام آن مردگان بشنوانيدى ايشان را ، و اگر نيز بشنواند اعراض كنند و برگردند و عدول
هامش
( 6 - 1 ) . همه نسخه بدلها ، بجز مل و مج : آيت .
( 2 ) . همه نسخه بدلها ، بجز مل و مج : چون آنان .
( 3 ) . همه نسخه بدلها ، بجز مل و مج : آن بودند كه نشنوند .
( 4 ) . اساس : ندارد از آو ، افزوده شد .
( 5 ) . سوره بقره ( 2 ) آيهء 18 .
( 7 ) . آج : الموعظة .
( 8 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آن : از .