خواندند : بئيس ، على وزن فعيل أى شديد ، قال ( 1 ) :
اشعث غير حسن اللَّبوس ( 2 )
باق على عيش له بئيس
و حسن بصرى خواند : به عذاب بئس به كسر « با » و فتح « سين » على تقدير ( 3 ) العذاب . مجاهد خواند ( 4 ) : به عذاب بائس ، على فاعل . نصر بن عاصم خواند : بيّس * ( بِما كانُوا يَفْسُقُونَ ) * « با » مجازات راست و « ما » مصدرى است اى بفسقهم .
* ( فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْه ) * ، چون عتوّ و طغيان كردند و عصيان ، و عتا اذا عصا و « عاتى » بليغتر از « عاصى » باشد ، و هو متمّرد شديد اللَّجاج باشد در معصيت چون خلاف كردند آن را كه ايشان را از آن نهى كردند و ارتكاب آن ( 5 ) منهى كردند ( 6 ) ، گفتيم ايشان را : شوى ( 7 ) بوزينهگانى ( 8 ) . * ( خاسِئِينَ ) * ، أى صاغرين ، ذليل و خوار و رانده .
راوى خبر گويد سعيد جبير كه : موسى - عليه السّلام - مردى را ديد روز شنبه با كله كه آلت ماهى گيران باشد ، بفرمود تا او را بگرفتند و بكشتند و آن به فرمان خداى بوده باشد . ابو روق گفت : خاسئ آن باشد كه سخن نتواند گفت ( 9 ) .
مؤرّج گفت : رانده ، چنان كه سگ را رانند . مقاتل گفت : هفت روز بماندند پس بمردند و بيشتر مفسّران [ 209 - ر ] برآنند كه سه روز بماندند ( 10 ) .
قوله : * ( وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ ) * ، ياد كن اى محمّد چون اعلام كرد خداى تو ، و عرب گويد : تعلَّم به معنى اعلم ، قال الشّاعر ( 11 ) :
تعلَّم أنّ خير النّاس حيّا
على جفر الهباءة لا يريم
هامش
( 11 - 1 ) . مج ، وز ، مل شعر .
( 2 ) . چاپ شعرانى ( 5 / 316 ) : غبر خشن اللبوس .
( 3 ) . مج ، وز بئس .
( 4 ) . آف : گفت .
( 5 ) . مج ، وز : از .
( 6 ) . مج ، وز ، مل ما .
( 7 ) . مج ، وز ، مل ، آج ، لب : شويد .
( 8 ) . مج ، وز : بوزنگان .
( 9 ) . مج ، وز ، مل : گفتن .
( 10 ) . مج : بيشتر مفسران گويند بماندند سه روز .