به معنى « مع » است ، چنان كه : اشتريت الدّار بآلاتها ، أى مع آلاتها - بآيات و بيّنات و حجج و دلايل [ ما ] ( 1 ) . * ( فَظَلَمُوا بِها ) * ، أى جحدوا بها و كفروا . و « ظلم » اين جا به معنى كفر است ( 2 ) و جحود است ، دليلش « باء » ، لا يقال « ظلم به » انّما يقال « ظلمه » ، و لكن چون به معنى كفر آمد تعديه كرد او را به حرفى كه كفر و جحود را به آن تعديه كنند ، و مثله قوله : لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ ( 3 ) ، لا يقال : آلى منه به معنى حلف ( 4 ) ، و انّما يقال : آلى عليه و لكنّه لمّا ضمّنه معنى التّبرّي و التّعدية ( 5 ) عدّاه به من .
بعضى دگر گفتند : « با » بمنزلهء « با » ى آلت است ، چنان كه ضرب بالسّيف و قطع بالسّكيّن ، يعنى آلت ظلم خود ساختند اين آيات را و ظالم شدند از جهت اين آيات . و به هر حال بايد گفتن كه به كفر [ به ] ( 6 ) آيات ظالم شدند ، پس معنى راجع [ باشد ] ( 7 ) با قول اوّل بى ( 8 ) اين همه تعسّف . اين قول ضعيف است .
بعضى دگر گفتند معنى آن است كه : بدّلوا بها ، أى بدّلوا الكفر بها بدلا من الايمان ، براى آن كه ظلم وضع الشّىء في غير موضعه باشد در او معنى تبديل حاصل است ، و اين قول قريب است . * ( فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ ) * ، اين « نظر » به معنى فكر است ، انديشه كن و تأمّل و بنگر به چشم دل تا عاقبت آن مفسدان به كجا رسيد و چگونه بود . و ما با ايشان چه كرديم ! * ( وَقالَ مُوسى يا فِرْعَوْنُ ) * ، موسى گفت : اى فرعون ! و نام او قابوس بود بر قول اهل كتاب ، و وهب گفت : نام او وليد بن مصعب بود ، و از جملهء قبطيان بود و عمرش بالاى چهار صد سال بود . [ و ] ( 9 ) چنان كه در اخبار آمد : در اين مدّت او را تبى و بيمارى نبود ، و گفتند : او را به هر ( 10 ) چهل روز يك بار حاجت بودى ، و او را
هامش
( 9 - 7 - 6 - 1 ) . اساس : ندارد ، با توجه به مج ، وز افزوده شد .
( 2 ) . مج ، وز ، لت : ندارد .
( 3 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 226 .
( 4 ) . مج ، وز ، مل ، لب : خلف .
( 5 ) . مج ، وز ، مل ، لب ، لت : و التّبعيد .
( 8 ) . مج : با .
( 10 ) . مج ، وز : ندارد .